Azərbaycanın qızıl ixracında bu ilin ilk yeddi ayında kəskin artım qeydə alınıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, yanvar-iyul aylarında ölkədən 24,5 ton qızıl ixrac edilib və onun ümumi dəyəri 3,71 milyard ABŞ dollarına çatıb. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə artım dəyər ifadəsində 20,8 dəfə, fiziki həcmdə isə 8,5 dəfə olub. İxracın əsas istiqaməti Böyük Britaniya olub: 21,9 ton qızıl 3,47 milyard dollar qarşılığında bu ölkəyə göndərilib. Beləliklə, Azərbaycanın qızıl ixracında həm fiziki həcmin, həm də gəlirin eyni vaxtda sürətlə artması diqqət çəkən əsas iqtisadi göstəriciyə çevrilib.
Bu sıçrayışın arxasında yalnız ixrac həcminin yüksəlməsi deyil, qlobal qızıl bazarında formalaşan yüksək qiymət mühiti də dayanır. Dünya Qızıl Şurasının məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci rübündə qızılın orta qiyməti 4 873 dollar təşkil edib və yanvarda 5 405 dollarla tarixi maksimum qeydə alınıb. İkinci rübdə qiymət bir qədər geriləsə də, orta göstərici 4 506 dollar səviyyəsində qalıb ki, bu da 2025-ci ilin eyni dövründən 37 faiz yüksəkdir. Buna görə Azərbaycanın ixracında kəmiyyət artımı ilə yanaşı, hər kiloqram qızılın yüksək bazar qiyməti də ümumi ixrac gəlirini əhəmiyyətli dərəcədə böyüdüb.
Rəqəmlərin nisbəti də bunu aydın göstərir. Azərbaycanın yanvar-iyul ixracının orta hesabla hər kiloqramına təxminən 151 min dollar düşür. Bu göstərici həmin dövrdə dünya bazarında formalaşan qiymət diapazonu ilə uyğun gəlir və ixrac artımının əhəmiyyətli hissəsinin qızılın bahalaşması ilə bağlı olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, fiziki ixracın 8,5 dəfə artması yalnız qiymət amili ilə izah edilə bilməz. Deməli, ixrac olunan qızılın həcminin özündə də ciddi genişlənmə baş verib.
İxrac coğrafiyasındakı dəyişiklik xüsusilə maraqlıdır. Ötən il Azərbaycan qızılı yalnız İsveçrəyə göndərdiyi halda, bu ilin ilk yeddi ayında əsas tədarük istiqaməti Böyük Britaniya olub. Londonun qlobal qızıl bazarındakı mövqeyi burada mühüm amildir. London bazarı beynəlxalq qızıl qiymətinin formalaşmasında əsas mərkəzlərdən biridir və LBMA məlumatına görə, 2026-cı ilin iyulunda London bazarında bir ay ərzində 15,8 milyon unsiya qızıl klirinq edilib, əməliyyatların ümumi dəyəri isə 64,5 milyard dollar olub.
Bu səbəbdən Böyük Britaniyaya ixracın artmasını yalnız həmin ölkədə son istehlakın yüksəlməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. London eyni zamanda qızılın beynəlxalq ticarəti, klirinqi, saxlanması və maliyyə əməliyyatları üçün qlobal mərkəz funksiyasını yerinə yetirir. Böyük Britaniya hökumətinin statistikasında da qeyri-monetar qızılın xarici ticarət göstəricilərinə ciddi təsir etdiyi və bu əməliyyatların bəzən ölkənin ümumi ticarət rəqəmlərində böyük dəyişiklik yaratdığı qeyd olunur. 2026-cı ilin ilk aylarında Böyük Britaniyanın qeyri-Avropa ölkələrindən qızıl idxalının aylıq həcmi on milyardlarla funt sterlinqlə ölçülüb.
Azərbaycan üçün bu dəyişiklik ixrac bazarlarının şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. İsveçrə uzun müddətdir qızılın emalı və ticarətində mühüm mərkəzlərdən biri olaraq qalır. Lakin Londonun əlavə istiqamət kimi ortaya çıxması Azərbaycanın qızılının daha geniş beynəlxalq maliyyə və qiymətli metallar infrastrukturuna çıxış imkanlarının artdığını göstərir. Burada əsas məsələ ixracın konkret ölkəyə yönəlməsindən daha çox, Azərbaycan mənşəli qızılın qlobal bazarın əsas ticarət mərkəzlərindən birinə çıxışının genişlənməsidir.
Qızılın dünya iqtisadiyyatında strateji əhəmiyyəti də son dövrdə artıb. Dünya Qızıl Şurasının 2026-cı il üzrə araşdırmasına görə, sorğuda iştirak edən mərkəzi bankların 89 faizi növbəti 12 ay ərzində qlobal qızıl ehtiyatlarının artacağını gözləyir, 45 faizi isə öz qızıl ehtiyatlarını artırmağı planlaşdırır. Bu, qızılın yalnız zərgərlik və sənaye xammalı deyil, eyni zamanda ehtiyat aktiv kimi rolunun gücləndiyini göstərir. 2026-cı ilin ikinci rübündə mərkəzi bankların xalis qızıl alışları 289 ton təşkil edib.
Belə şərait Azərbaycanın qızıl ixracının gəlir potensialını artırsa da, qiymətli metal bazarının yüksək dəyişkənliyi nəzərə alınmalıdır. Dünya Qızıl Şurasının məlumatına əsasən, qızıl 2026-cı ilin əvvəlində 5 500 dollara yaxınlaşdıqdan sonra iyunun sonunda 4 000 dollar ətrafına qədər geriləyib. Bu dinamika göstərir ki, yüksək qiymət mühiti ixrac gəlirlərini artırsa da, eyni zamanda gəlirlərin dünya bazarındakı qiymət dəyişikliklərinə həssaslığını yüksəldir.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın qızıl idxalının 99 faizdən çox azalması da diqqətəlayiqdir. Yanvar-iyul aylarında ölkəyə cəmi 136,5 kiloqram qızıl gətirilib və idxalın dəyəri 21,2 milyon dollar olub. Bu göstərici əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə həm fiziki həcmdə, həm də dəyərdə kəskin azalma deməkdir. İxracın yüksəldiyi, idxalın isə minimuma yaxınlaşdığı belə bir mənzərə Azərbaycanın qızıl üzrə xarici ticarət balansının əhəmiyyətli dərəcədə müsbət istiqamətdə dəyişdiyini göstərir.
Burada daha geniş iqtisadi nəticə də ortaya çıxır. Qızıl ixracındakı artım qeyri-neft sektorunun xarici valyuta gəlirlərinə töhfəni yüksəldir və ixrac strukturunda qiymətli metalların rolunu artırır. Eyni zamanda qızıl kimi dünya qiyməti beynəlxalq bazarda formalaşan məhsullar üzrə gəlirlərin yüksək olması ölkənin ixrac gəlirlərinin bir hissəsini qlobal əmtəə qiymətlərindən asılı vəziyyətə gətirir. Buna görə əsas iqtisadi əhəmiyyət yalnız 3,7 milyard dollarlıq ixrac göstəricisində deyil, bu gəlirin dayanıqlılığının təmin edilməsindədir.
Ümumilikdə, Azərbaycanın qızıl ixracında yaranan yeni mənzərə üç amilin eyni vaxtda təsirini göstərir: fiziki ixracın ciddi genişlənməsi, qlobal qızıl qiymətlərinin yüksək səviyyəsi və satış coğrafiyasının London kimi beynəlxalq maliyyə mərkəzinə doğru dəyişməsi. Qlobal bazarda qızıla investisiya və mərkəzi bank tələbinin yüksək qalması qiymətli metalın strateji əhəmiyyətini qoruyur. Azərbaycanın qarşısında isə bu bazar imkanlarının hasilat, emal, sertifikatlaşdırma və ixrac kanallarının inkişafı ilə tamamlanması məsələsi dayanır. Bu istiqamətdə yaradılan əlavə dəyərin artırılması qızılın sadəcə ixrac məhsulu kimi deyil, daha geniş mədən-metallurgiya zəncirinin iqtisadi komponenti kimi əhəmiyyətini yüksəldə bilər.
Nuray,
AzNews.az