Azərbaycanda 2025-ci ildə 95 875 doğuşa qarşı 95 117 abort faktının qeydə alınması ölkənin demoqrafik dinamikasında diqqət çəkən göstəricilərdən biridir. Rəsmi məlumatlara görə, abortların sayı 2021-ci ildə 46 877 olduğu halda, 2024-cü ildə 78 245-ə, 2025-ci ildə isə 95 117-yə yüksəlib. Beləliklə, cəmi dörd ildə göstərici iki dəfədən çox artıb.
Burada vacib məqam abortların sayını yalnız doğuşların sayına nisbətlə qiymətləndirməməkdir. “Hər 100 doğuşa 99 abort” göstəricisi diqqətçəkən olsa da, bu, doğulan uşaqların 99-nun abortla “əvəzlənməsi” demək deyil. Abort ayrıca hamiləliklərin süni şəkildə sonlandırılması hallarını ifadə edir və eyni qadın bir neçə dəfə bu prosedurdan keçə bilər. Ona görə əsas demoqrafik siqnal həm doğuşların azalması, həm də abortların artımının paralel getməsidir.
Azərbaycanın doğum göstəricilərində də aşağı istiqamətli dinamika müşahidə olunur. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2024-cü ildə 102 310 uşaq doğulduğu halda, 2025-ci ildə bu rəqəm 95 875-ə düşüb. Bu, bir il ərzində təxminən 6,3 faizlik azalma deməkdir. 2026-cı ilin ilk yarısında isə 40 798 doğuş qeydə alınıb və əhalinin hər 1 000 nəfərinə düşən doğum sayı 9,0-dan 8,0-ə enib.
Abort göstəricisinin yüksəlməsi ilə bağlı səbəbləri isə yalnız bir amillə izah etmək mümkün deyil. Ailə gəlirlərinin səviyyəsi, mənzil təminatı, uşağın saxlanılması və təhsili ilə bağlı xərclər, ailə planlaşdırılması, kontraseptiv vasitələrə çıxış, nikah və ilk doğuş yaşının dəyişməsi kimi sosial-iqtisadi faktorların hər biri qərarlara təsir göstərə bilər. Azərbaycanda 2025-ci ildə kontrasepsiya vasitələrindən istifadə edən qadınların sayının 31 586 olması da ailə planlaşdırılması məsələsinin ayrıca araşdırılmasına ehtiyac olduğunu göstərir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da arzuolunmaz hamiləliklərin qarşısının alınmasında ailə planlaşdırılması və effektiv kontrasepsiya xidmətlərinin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayır. Təşkilatın məlumatına görə, dünyada hər il təxminən 73 milyon süni abort həyata keçirilir və arzuolunmaz hamiləliklərin təxminən 61 faizi abortla nəticələnir. WHO hesab edir ki, effektiv kontrasepsiyaya çıxışın genişləndirilməsi arzuolunmaz hamiləliklərin və nəticədə təhlükəli abortların sayının azalmasına kömək edə bilər.
Regiondakı müqayisə isə maraqlı mənzərə yaradır. Rusiyada 2010-cu ildə 1,01 milyon səviyyəsində olan qeydə alınmış süni abortların sayı 2025-ci ildə 235,7 minə düşüb. Eyni dövrdə hər 100 doğuşa düşən abort sayı 56-dan 20-yə enib. Bu dinamika Rusiyada reproduktiv səhiyyə, ailə planlaşdırılması və demoqrafik siyasət sahəsində uzunmüddətli dəyişikliklərin nəticələrindən biri kimi təqdim olunur.
Lakin ölkələrarası müqayisədə statistik metodologiya da nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə İran üzrə rəqəmlər digər ölkələrlə eyni etibarlılıq səviyyəsində deyil. Elmi araşdırmalar bu ölkədə abortların əhəmiyyətli hissəsinin qeyri-rəsmi həyata keçirilməsi səbəbindən dəqiq milli statistikanın olmadığını bildirir və illik göstəricilər üzrə geniş qiymətləndirmə diapazonları təqdim edir. Buna görə mediada yayılan konkret 2025-ci il rəqəmini Azərbaycan və Rusiya kimi rəsmi qeydiyyat sistemləri olan ölkələrin göstəriciləri ilə birbaşa müqayisə etmək ehtiyat tələb edir.
Türkiyədə də reproduktiv davranış fonunda mühüm dəyişikliklər gedir. TÜİK-in məlumatına görə, ölkədə 2025-ci ildə canlı doğuşların sayı 895 374, ümumi doğuş əmsalı isə 1,42 olub. Bu göstərici əhalinin sadə təkrar istehsalı üçün qəbul edilən 2,10 səviyyəsindən artıq doqquzuncu ildir aşağıdır. Bu fakt göstərir ki, region ölkələrində demoqrafik siyasətin əsas məsələsi təkcə abortların sayı deyil, ümumilikdə ailələrin nə vaxt və neçə uşaq sahibi olmaq qərarlarının dəyişməsidir.
Azərbaycan üçün məsələnin başqa bir tərəfi də iqtisadi xarakter daşıyır. Doğumların azalması və reproduktiv yaşda olan qadınların ailə planlaşdırması davranışlarının dəyişməsi uzunmüddətli perspektivdə əmək bazarının ölçüsünə, pensiya sisteminin gələcək yükünə, səhiyyə və təhsil infrastrukturuna olan tələbatın strukturuna təsir edə bilər. Əhalinin yaşlanması sürətləndikcə əmək qabiliyyətli əhalinin hər bir yaşlı və uşağın hesabına düşən payı da dəyişir. Bu səbəbdən demoqrafik göstəricilər artıq yalnız sosial siyasət məsələsi deyil, həm də gələcək iqtisadi artımın resurs bazası ilə bağlı məsələdir.
Məhz buna görə abort statistikasına yanaşma yalnız rəqəmin artırılması və ya azaldılması üzərindən qurulmamalıdır. Əsas məqsəd arzuolunmaz hamiləliklərin qarşısının alınması, ailələrin məlumatlılığının artırılması, tibbi xidmətlərə çıxışın yaxşılaşdırılması və qadınların sağlamlığının qorunması ilə yanaşı, ailə qurmaq və övlad sahibi olmaq qərarına təsir edən sosial-iqtisadi amillərin də araşdırılmasıdır. WHO-nun yanaşması da təhlükəsiz reproduktiv sağlamlıq xidmətləri ilə yanaşı, arzuolunmaz hamiləliklərin qarşısının alınmasına yönəlmiş tədbirlərin vacibliyini göstərir.
Azərbaycanın 2025-ci il üzrə göstəriciləri bu mövzunun daha geniş demoqrafik strategiya çərçivəsində təhlil edilməsinin vacibliyini ortaya qoyur. Doğuşların azalması fonunda abortların artması ailə planlaşdırılması, sosial rifah, səhiyyə xidmətləri və demoqrafik siyasətin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə qiymətləndirilməsini tələb edən kompleks prosesdir.
Nuray,
AzNews.az