Azərbaycanda yanacaq istehsalında fərqli dinamika: əsas səbəb nədir? - ŞƏRH
Azərbaycanda bu ilin yanvar-avqust aylarında avtomobil benzini istehsalı 941,4 min ton təşkil edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə cəmi 0,3 faiz azdır. Lakin neft məhsulları istehsalının ümumi dəyərinin 5,3 faiz azalması və əsas yanacaq növlərindən dizel istehsalının 4,2 faiz geriləməsi daha geniş mənzərəyə baxmağı tələb edir. Eyni zamanda mazut və sürtkü yağları istehsalında artım qeydə alınıb. Beləliklə, söhbət neft emalı sektorunda ümumi və kəskin daralmadan deyil, məhsul strukturunda və emal proseslərinin iqtisadi nəticələrində dəyişiklikdən gedir.
İstehsal göstəricilərindəki fərqlər ilk növbədə daxili tələbat, xammalın emal strukturu, zavodun texnoloji rejimi və məhsulların ixrac imkanları ilə əlaqələndirilə bilər. Benzin istehsalının faktiki olaraq sabit qalması daxili avtomobil yanacağı bazarında ciddi istehsal çatışmazlığının formalaşmadığını göstərir. Dizel üzrə 4,2 faizlik azalma isə daha diqqətçəkəndir, çünki dizel yalnız minik avtomobilləri deyil, yükdaşımalar, kənd təsərrüfatı texnikası, tikinti və logistika sektorları üçün də mühüm enerji resursudur.
Digər tərəfdən, mazut istehsalının 45,7 faiz artaraq 83,9 min tona çatması emal strukturunda dəyişikliklərin göstəricilərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Ağ neft istehsalının 17,8 faiz azalması, maye qazların 10,3 faiz geriləməsi və neft bitumu istehsalının 34,4 faiz aşağı düşməsi də eyni dövrdə müxtəlif məhsullar üzrə fərqli dinamikanın yarandığını göstərir. Bu dəyişiklikləri yalnız tələbatın artıb-azalması ilə izah etmək düzgün olmazdı; neft emalında məhsul çıxımı xammalın keyfiyyəti, qurğuların yüklənməsi, planlı texniki işlər və istehsalın iqtisadi səmərəliliyi kimi amillərdən də asılıdır.
Qlobal bazarda isə 2026-cı ildə neft emalı sənayesi daha mürəkkəb şəraitdən keçir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin sentyabr hesabatına görə, avqustda qlobal neft emalı həcmi 81,4 milyon barel/günə yüksəlsə də, bu göstərici ötən ilin eyni ayından 4,2 milyon barel/gün aşağı olub. Eyni zamanda emal marjaları, xüsusilə dizel üzrə, yüksək səviyyədə qalıb. Bu mənzərə göstərir ki, xam neft bazarı ilə hazır neft məhsulları bazarındakı vəziyyət həmişə eyni istiqamətdə dəyişmir.
Məhz bu şəraitdə Azərbaycanda neft emalının modernləşdirilməsi daha geniş iqtisadi məna kəsb edir. Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodunun yenidənqurma və modernizasiya layihəsi yalnız istehsal həcminin artırılması məqsədi daşımır. Layihənin texnoloji istiqamətlərindən biri daha yüksək keyfiyyətli yanacaq istehsalına imkanların yaradılması, digər mühüm istiqamət isə “Azərikimya”nın xammal təminatının gücləndirilməsidir. SOCAR-ın layihə portfelində də zavodun modernizasiyası və yenidən qurulması ayrıca strateji layihə kimi təqdim olunur.
Burada əsas iqtisadi məsələ emal olunan neftin həcmini sadəcə artırmaq deyil, hər ton xammaldan daha yüksək əlavə dəyər əldə etməkdir. Müasir neft emalı müəssisələrinin rəqabət qabiliyyəti məhsul çeşidinin genişliyi, yanacaq keyfiyyəti, enerji səmərəliliyi və neft-kimya sənayesi ilə inteqrasiya səviyyəsi ilə müəyyənləşir. SOCAR üzrə açıqlanan məlumatlar da göstərir ki, Heydər Əliyev adına NEZ ölkənin neft-kimya zəncirinin mühüm hissəsi kimi fəaliyyət göstərir və emal nəticələrinin bir hissəsi “Azərikimya” kimi müəssisələrin xammal bazasına təsir göstərir.
Bu baxımdan sürtkü yağlarının istehsalının 18,7 faiz artması ayrıca diqqət çəkir. Sürtkü materialları yanacaqla müqayisədə daha yüksək əlavə dəyər yarada bilən məhsullar sırasındadır və onların istehsalının genişlənməsi emal sənayesinin yalnız kütləvi yanacaq məhsullarına deyil, daha ixtisaslaşmış məhsullara yönəlməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Neft koksunda 8,1 faizlik artım da emal proseslərində müxtəlif məhsul fraksiyalarının iqtisadi dəyərə çevrilməsinin əhəmiyyətini göstərir.
Qlobal enerji keçidi də bu məsələyə əlavə ölçü gətirir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin daha uzunmüddətli qiymətləndirməsinə əsasən, qlobal emal məhsullarına tələbatın 2027-ci ildə pik həddə çatması, sonrakı dövrdə isə xüsusilə benzin və dizel istehlakının azalması gözlənilir. Bununla yanaşı, 2030-cu ilədək dünyada yeni emal güclərinin istifadəyə verilməsi davam edəcək. Bu, neft emalı müəssisələri üçün əsas rəqabətin təkcə istehsal həcmi deyil, texnoloji səmərəlilik və daha yüksək əlavə dəyərli məhsullar üzrə formalaşacağını göstərir.
Azərbaycan üçün də bu tendensiyanın praktik əhəmiyyəti var. Ölkənin daxili yanacaq tələbatının etibarlı təmin edilməsi ilə yanaşı, emal məhsullarının regional bazarlarda rəqabət qabiliyyətinin qorunması üçün məhsul keyfiyyəti və istehsal çevikliyi ön plana çıxır. Xüsusilə “Avro-5” standartlarına uyğun yanacaq istehsalının genişləndirilməsi həm daxili bazarın texnoloji tələblərinə cavab vermək, həm də ixrac imkanlarını artırmaq baxımından mühüm amildir.
Nəticə etibarilə, yanvar-avqust aylarının rəqəmləri Azərbaycanda neft emalında sadə şəkildə “istehsal azalıb” mənzərəsi yaratmır. Benzin istehsalının sabit qalması, dizel və bəzi digər məhsullarda geriləmə, mazut, sürtkü yağları və neft koksunda artım sektor daxilində məhsul strukturunun dəyişdiyini göstərir. Qarşıdakı mərhələdə modernizasiya proseslərinin əsas iqtisadi nəticəsi daha çox xammal emal etməkdən əlavə, eyni xammaldan daha yüksək keyfiyyətli, bazar dəyəri və ixrac potensialı yüksək məhsullar əldə etmək imkanlarının genişlənməsi ilə ölçüləcək. Bu isə Azərbaycanın neft sektorunda xammal istehsalından emal və neft-kimya zəncirində daha yüksək əlavə dəyər yaratmağa keçidi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nuray,
AzNews.az