Məhsul şəhadətnaməsinin tətbiqi kənd təsərrüfatında maliyyələşmənin məhz fermerin pul axınına uyğunlaşdırılması baxımından diqqətçəkən yenilikdir. Hazırda Azərbaycanda birillik əkinlə məşğul olan fermerlərin kredit faizlərinin dövlət tərəfindən qarşılanması mexanizmi artıq tətbiq olunur və 2026-cı il üzrə müəyyən edilən mexanizm çərçivəsində illik faiz dərəcəsinin 19 faizə qədər olan hissəsi dövlət hesabına maliyyələşdirilir. Bununla belə, əsas vəsaitin əkin mövsümünün əvvəlində, gəlirin isə məhsul satıldıqdan sonra formalaşması aqrar maliyyələşmədə xüsusi yanaşmanı zəruri edir.
Kənd təsərrüfatında maliyyə dövriyyəsinin xüsusiyyəti digər sahələrdən fərqlənir: fermer toxum, gübrə, yem, yanacaq və digər istehsal vasitələrinə vəsaiti məhsulu əldə etməzdən xeyli əvvəl xərcləyir. Gəlirin yaranması isə məhsulun yetişdirilməsi, tədarükü və satışından sonra mümkün olur. Məhz bu zaman fərqi aqrar kreditlərin strukturunda əsas məsələlərdən birinə çevrilir. Azərbaycanda fermerlərin bu ehtiyacını qarşılamaq üçün 2026-cı ildən birillik əkinlər üzrə kredit faizlərinin dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməsi mexanizmi tətbiq edilir. Yeni məhsul şəhadətnaməsi modeli isə maliyyələşməni daha bir mərhələdə – fermerin gələcək məhsulunun iqtisadi təminat kimi istifadə olunması istiqamətində genişləndirmə potensialına malikdir.
Məhsul şəhadətnaməsinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müəyyən standartlara cavab verən və saxlanılan kənd təsərrüfatı məhsulu sənədləşdirilərək onun üzərində maliyyə hüququ formalaşdırıla bilir. Beynəlxalq praktikada bu mexanizm anbar şəhadətnaməsi və ya warehouse receipt sistemi kimi tanınır. Fermer məhsulu dərhal bazara çıxarmaq əvəzinə, onu uyğun saxlama infrastrukturunda yerləşdirir, məhsulun miqdarı və keyfiyyəti rəsmiləşdirilir və həmin sənəd maliyyə əməliyyatlarında təminat kimi istifadə oluna bilir. Beləliklə, fermerin əsas aktivi yalnız torpaq və ya daşınmaz əmlak deyil, artıq istehsal etdiyi məhsulun özü də maliyyələşmə mənbəyinə çevrilir.
Bu modelin iqtisadi əhəmiyyəti xüsusilə məhsul yığımından sonrakı dövrdə üzə çıxır. Ənənəvi yanaşmada fermer məhsulu əldə etdikdən sonra kredit öhdəliyini yerinə yetirmək üçün onu qısa müddətdə satmağa məcbur qala bilər. Məhsul şəhadətnaməsi mexanizmi düzgün qurulduğu halda isə satış və maliyyə ehtiyacının vaxtını bir-birindən ayırmaq mümkündür. Yəni fermer məhsulu saxlayaraq bazardakı daha əlverişli qiymətləri gözləyə, eyni zamanda həmin məhsulu təminat kimi göstərməklə dövriyyə vəsaiti əldə edə bilər. Bu, xüsusilə mövsümi qiymət fərqlərinin nəzərəçarpacaq olduğu taxıl, yağlı bitkilər və digər saxlanıla bilən məhsullar üçün iqtisadi baxımdan əhəmiyyətlidir.
Qazaxıstanın təcrübəsi bu mexanizmin regional səviyyədə necə işləyə biləcəyinə nümunədir. Ölkədə kənd təsərrüfatı məhsullarına dair anbar şəhadətnamələri kredit təminatı kimi istifadə olunur və EAEU çərçivəsində onların qarşılıqlı tanınmasına dair mexanizmlər də formalaşdırılıb. Bu sistemdə anbarların qeydiyyatı, məhsulun miqdar və keyfiyyət göstəricilərinin uçotu, şəhadətnamələrin reyestri və saxlama qaydalarına nəzarət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Deməli, belə maliyyə alətinin uğuru yalnız qanunun qəbulundan deyil, məhsulun saxlanıldığı anbarların etibarlılığı və rəqəmsal uçot sisteminin şəffaf işləməsindən də asılıdır.
Azərbaycan üçün bu mexanizmin digər mühüm tərəfi kənd təsərrüfatının maliyyələşməsində təminat bazasının genişlənməsi ola bilər. Fermerlərin kredit imkanları yalnız klassik girov mexanizmləri ilə məhdudlaşdıqda dövriyyə vəsaitinə ehtiyacın maliyyələşdirilməsi çətinləşə bilir. Halbuki məhsulun standartlaşdırılmış şəkildə tanınması və saxlanılması onun iqtisadi dəyərinin sənədləşdirilməsinə imkan verir. Bu yanaşma bank və digər maliyyə qurumları üçün də risklərin qiymətləndirilməsində əlavə məlumat bazası yarada bilər.
Hazırkı dövlət dəstəyi mexanizmlərinin də bu istiqamətdə inkişaf etdirilməsi müşahidə olunur. 2026-cı ildə birillik əkinlər üzrə kredit faizlərinin dövlət hesabına maliyyələşdirilməsi ilə yanaşı, subsidiya mexanizmlərində də istehsalın nəticələrinə, müasir suvarmaya, sertifikatlı toxuma və müəyyən məhsul növlərinə daha çox bağlılıq yaradılıb. Məsələn, bəzi əkinlər üzrə müasir suvarma sistemlərindən istifadə daha yüksək subsidiya ilə əlaqələndirilir, iri buğda və arpa sahələrində sertifikatlı toxumdan istifadə isə subsidiya mexanizminin şərtlərinə daxil edilib. Bu yanaşma maliyyə dəstəyinin yalnız vəsait verməklə deyil, məhsuldarlıq və istehsal keyfiyyəti ilə əlaqələndirilməsini gücləndirir.
Məhsul şəhadətnaməsi haqqında qanunun Mülki Məcəllə və icra qanunvericiliyi ilə paralel şəkildə hazırlanmasının planlaşdırılması da mexanizmin hüquqi təminatının vacibliyini göstərir. Çünki maliyyə qurumu üçün şəhadətnamənin real təminat hesab edilməsi yalnız məhsulun mövcudluğu ilə deyil, həmin sənəd üzrə hüquqların qorunması, məhsulun başqa şəxsə təkrar girov qoyulmasının qarşısının alınması, anbar operatorunun məsuliyyəti və borcun ödənilmədiyi halda təminatın realizə mexanizmi ilə müəyyənləşir.
Bu baxımdan yeni alətin kənd təsərrüfatında maliyyə əlçatanlığını genişləndirməsi üçün üç elementin paralel formalaşması mühüm olacaq: məhsulun keyfiyyət və miqdarının etibarlı uçotu, müasir saxlama infrastrukturu və şəhadətnamənin hüquqi qüvvəsinin maliyyə bazarında aydın şəkildə müəyyənləşdirilməsi. Bu şərtlər təmin olunduqda fermer üçün məhsul sadəcə satış obyekti deyil, həm də likvid maliyyə aktivi funksiyası daşıya bilər.
Nəticədə məhsul şəhadətnaməsi kənd təsərrüfatında maliyyələşmə mexanizmlərinin məhsul istehsalının real iqtisadi dövrünə daha yaxınlaşdırılması baxımından yeni imkan yaradır. Mövcud faiz dəstəyi ilə birlikdə tətbiq edildikdə bu mexanizm fermerin əkin mövsümündə maliyyəyə çıxışını, məhsul yığımından sonra isə satış qərarlarında daha geniş seçim imkanını artıra bilər. Bununla yanaşı, sistemin dayanıqlılığı məhsulun keyfiyyətinə nəzarət, anbarların etibarlılığı və hüquqi mexanizmlərin dəqiq işləməsi ilə birbaşa bağlı olacaq. Azərbaycanın aqrar maliyyə sistemində əsas istiqamət də məhz istehsalın real pul dövriyyəsinə uyğun, daha çevik və təminatlı maliyyə alətlərinin genişləndirilməsi üzərində formalaşır.
Nuray,
AzNews.az