Bakı Limanında yük dövriyyəsinin artması Azərbaycanın regional tranzit və logistika imkanlarının genişləndiyini göstərən göstəricilərdən biridir. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında limanda 5,5 milyon tondan çox yük aşırılıb və bu, illik müqayisədə təxminən 3 faiz artım deməkdir. Daha diqqətçəkən dinamika isə konteyner daşımalarında qeydə alınıb: 85 min TEU-dan çox konteyner aşırılıb ki, bu da ötən ilin eyni dövründən 22 faiz çoxdur. Avqust ayında 12,9 min TEU-luq göstəricinin 39 faiz artması isə konteyner axınının son aylarda daha sürətli genişləndiyini göstərir.
Bakı Limanında ümumi yük həcmi ilə konteyner daşımalarının artım tempi arasındakı fərq hazırkı logistika mənzərəsinin əsas xüsusiyyətlərindən birini ortaya qoyur. Yük aşırılmasının təxminən 3 faiz artdığı şəraitdə konteyner dövriyyəsinin 22 faiz yüksəlməsi Azərbaycanın nəqliyyat sistemində daha yüksək əlavə dəyər yaradan və multimodal daşımalar üçün əlverişli yük seqmentinin genişləndiyini göstərir. Bu dinamika yalnız limanın fəaliyyət göstəricisi kimi deyil, Azərbaycanın Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarında artan rolunun göstəricisi kimi də qiymətləndirilə bilər.
Konteyner daşımalarının üstünlüyü ondadır ki, eyni yük vahidi avtomobil, dəmir yolu və dəniz nəqliyyatının müxtəlif mərhələlərindən keçərkən məhsulun yenidən qablaşdırılmasına ehtiyac azalır və logistika prosesi standartlaşdırılır. Buna görə də beynəlxalq ticarətdə konteynerləşmə təkcə daşınan yükün həcmini deyil, marşrutun səmərəliliyini də müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Dünya Bankının Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə bağlı araşdırmaları da Orta Dəhlizin inkişafında sərhəd-keçidlərinin, limanların, dəmir yollarının və koordinasiya mexanizmlərinin vahid sistem kimi təkmilləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Azərbaycanın mövqeyində Bakı Limanı bu zəncirin əsas həlqələrindən birinə çevrilir. Çin və Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, daha sonra Gürcüstan, Türkiyə və Avropa istiqamətinə daşınması Orta Dəhlizin əsas logistika xəttini formalaşdırır. 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında Orta Dəhliz üzrə 53 574 TEU yük daşınıb ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 11 faiz çoxdur. Həmin dövrdə 265 konteyner blok qatarının hərəkəti də dəmir yolu komponentinin artan yük axınında rolunu göstərir.
Bakı Limanının göstəricilərinə daha geniş zaman kəsiyindən baxdıqda artımın ardıcıl xarakter daşıdığı görünür. 2025-ci ildə limanda 107 min TEU-dan çox konteyner yükü aşırılıb və bu, 2024-cü illə müqayisədə 40 faizlik artım olub. 2025-ci ilin ilk yeddi ayında isə konteyner dövriyyəsi 60 429 TEU təşkil edib və illik artım 54,2 faizə çatıb. Bu dinamika konteynerləşmənin Azərbaycanın tranzit sektorunda artıq epizodik deyil, struktur xarakterli dəyişiklik olduğunu göstərən amillərdən biridir.
Burada Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturuna son illərdə qoyulan investisiyaların təsiri də nəzərə alınmalıdır. Bakı Limanının ADY sisteminə inteqrasiyası dəniz və dəmir yolu daşımalarının koordinasiyasının gücləndirilməsinə imkan yaradıb. 2025-ci ilin sonunda limanın illik konteyner aşırma göstəricisi ilk dəfə 100 min TEU səviyyəsinə çatıb. Eyni zamanda limanın illik yük emalı imkanlarının mərhələli şəkildə artırılması və ikinci inkişaf mərhələsinin gündəmdə olması artan tələbin qarşılanmasına yönələn uzunmüddətli yanaşmanın tərkib hissəsidir.
Artımın iqtisadi əhəmiyyəti yalnız tranzit gəlirlərinin yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır. Yük axınının böyüməsi ekspeditorluq, anbar, sığorta, gömrük, logistika texnologiyaları və digər əlaqəli xidmətlər üçün də bazarın genişlənməsi deməkdir. Bu sahələrin inkişafı isə tranzit yükün ölkə ərazisindən sadəcə keçməsi ilə onun ətrafında daha geniş iqtisadi fəaliyyət formalaşması arasında fərq yaradır. Azərbaycanın logistika siyasətində əsas məqsədlərdən biri də məhz nəqliyyat dəhlizlərinin yaratdığı imkanları iqtisadi aktivliyə çevirməkdir.
Qlobal ticarət marşrutlarında baş verən dəyişikliklər də bu prosesə əlavə dinamika verir. Son illərdə geosiyasi və təhlükəsizlik amilləri şirkətləri ticarət marşrutlarını şaxələndirməyə sövq edib. Dünya Bankı Orta Dəhlizin əsas üstünlüklərindən birini Asiya ilə Avropa arasında alternativ bağlantı yaratması və təchizat zəncirlərinin dayanıqlığını artırmaq potensialı ilə əlaqələndirir. Bununla yanaşı, dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün koordinasiya, konteyner təminatı, donanma və dəmir yolu imkanları kimi məsələlərin paralel həlli vacib olaraq qalır.
Məhz buna görə Bakı Limanında konteyner axınının sürətli artması yeni imkanlarla yanaşı, infrastrukturun davamlı inkişafını da gündəmə gətirir. Limanın rəhbərliyi son dövrdə artan yük həcmlərinin qarşılanması üçün yeni yükqaldırma və konteyner emalı avadanlıqlarının alınması, həmçinin əməliyyat səmərəliliyinin və məlumat mübadiləsinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində işlərin aparıldığını açıqlayıb. Bu yanaşma göstərir ki, artan tranzit həcmlərinin iqtisadi faydaya çevrilməsi yalnız fiziki tutumun artırılmasından deyil, bütün logistika zəncirinin koordinasiyasından asılıdır.
Beləliklə, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında Bakı Limanında qeydə alınan göstəricilər Azərbaycanın tranzit sektorunda yük strukturunun dəyişdiyini və konteyner daşımalarının getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazandığını göstərir. Ümumi yük həcminin nisbətən mülayim artımı fonunda konteyner dövriyyəsinin daha sürətli yüksəlməsi Orta Dəhliz üzrə beynəlxalq yük axınlarının inkişafı ilə paralel gedir. Bu tendensiyanın davamlı iqtisadi nəticəyə çevrilməsi isə liman, dəmir yolu, Xəzər dənizi daşımaları və beynəlxalq tərəfdaşlar arasında koordinasiyanın daha da gücləndirilməsindən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az