Səhər saatlarında dərsə başlamağın yeniyetmələrin yuxu rejiminə və öyrənmə qabiliyyətinə təsiri son illərdə yuxu elminin diqqət yetirdiyi mövzulardan biridir. Oksford Universitetinin “TeenSleep” layihəsi də məhz məktəb başlanğıc saatının gecikdirilməsinin yeniyetmələrin yuxusu, sağlamlığı və akademik nəticələri ilə əlaqəsini araşdırıb. Layihənin ilkin konsepsiyasında dərslərin saat 09:00 əvəzinə 10:00-da başlamasının yeniyetmələrin bioloji ritminə daha uyğun ola biləcəyi nəzərdən keçirilib. Lakin burada mühüm bir dəqiqləşdirmə var: Oksford tədqiqatının əsas nəticəsi “10:00-da dərs mütləq akademik uğuru artırır” formasında təqdim edilə bilməz. Böyük Britaniyada planlaşdırılan randomizə edilmiş araşdırmaya kifayət qədər məktəb cəlb olunmadığı üçün bu nəticəni geniş əhali üçün qəti hökm kimi qiymətləndirmək mümkün olmayıb.
Bununla belə, problemin elmi əsası kifayət qədər aydındır. Yeniyetməlik dövründə sirkad ritmdə təbii olaraq gecikmə baş verir: melatonin ifrazının vaxtı dəyişir, yuxuya getmək daha gec saatlara keçir və səhər erkən oyanmaq çətinləşir. Oksford Universitetinin alimləri də yeniyetmələrdə yuxu rejiminin xarakterik olaraq gecikdiyini, dəyişkən və çox vaxt qısa olduğunu bildirirlər. Bu fizioloji xüsusiyyət məktəbin erkən başlaması ilə üst-üstə düşəndə yuxu üçün ayrılan vaxt sıxılır.
Məsələnin əsas mahiyyəti əslində dərsin saat 8-də, 9-da və ya 10-da başlamasından daha genişdir. Yeniyetmənin kifayət qədər yatması üçün məktəb cədvəli onun bioloji ritmi ilə uzlaşmalıdır. Oksfordun TeenSleep layihəsində də məqsəd məhz bundan ibarət idi: daha gec başlanğıcın şagirdlərin bioloji sistemlərinin öyrənmə üçün daha əlverişli olduğu vaxta düşüb-düşmədiyini araşdırmaq. Eyni zamanda alimlər yuxu gigiyenasının, ekran istifadəsinin və imtahan stresinin də yuxu keyfiyyətinə təsir etdiyini nəzərə alıblar.
Daha geniş elmi ədəbiyyat da bu yanaşmanı müəyyən qədər dəstəkləyir. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin məlumat bazasında yer alan 38 araşdırmanın icmalında məktəbin daha gec başlamasının yeniyetmələrdə həftəiçi yuxu müddətini artırdığı, bəzi tədqiqatlarda davamiyyətin, dərsə gecikmələrin, sinifdə yuxululuğun və akademik göstəricilərin yaxşılaşdığı qeyd olunur. Burada da söhbət bütün hallarda eyni nəticənin alınmasından deyil, müxtəlif tədqiqatlarda təkrarlanan ümumi tendensiyadan gedir.
Praktik baxımdan yuxu müddətinin artması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Yeniyetmələr üçün adətən gecə 8-10 saat yuxu tövsiyə olunur. Oksford Universitetinin materiallarında da bu yaş qrupunun böyük hissəsinin həmin müddətə çatmadığı vurğulanır. Yuxu çatışmazlığı isə yalnız səhər yorğunluğu yaratmır; diqqət, yaddaş, emosional tənzimləmə və öyrənmə prosesinə də təsir göstərə bilər. Deməli, məktəbin başlanma saatının dəyişdirilməsi müzakirə edilərkən məsələ yalnız rahat oyanmaq kimi təqdim edilməməli, təhsil nəticələri və yeniyetmələrin sağlamlığı ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, məktəbin daha gec başlamasının faydası yalnız Qərb ölkələri ilə məhdudlaşmır. Sinqapurda 375 yeniyetmə üzərində aparılmış araşdırmada məktəbin başlanğıcının 45 dəqiqə gecikdirilməsi 9 aydan sonra yuxu müddətinin artması, gündüz yuxululuğunun azalması və rifah göstəricilərinin yaxşılaşması ilə əlaqələndirilib. Bu nəticə müxtəlif sosial və təhsil mühitlərində yeniyetmələrin bioloji xüsusiyyətlərinin oxşar istiqamətdə işlədiyini göstərən nümunələrdən biridir.
Digər tərəfdən, dərs saatının 10:00-a keçirilməsi avtomatik olaraq daha yaxşı təhsil nəticəsi demək deyil. Məktəbin gec başlaması nəqliyyat qrafiklərinə, valideynlərin iş rejiminə, məktəbdənkənar fəaliyyətlərə və günün digər sosial planlarına təsir edə bilər. Oksfordun TeenSleep layihəsinin əsas problemlərindən birinin də məhz məktəblərin belə bir dəyişiklikdə iştirak etməyə razı salınması olması bunu göstərir. Buna görə məktəb cədvəlinin dəyişdirilməsi təkcə tibbi və ya pedaqoji məsələ deyil, həm də ailə və sosial həyatla uzlaşdırılmalı olan kompleks təşkilati qərardır.
Azərbaycanda da yeniyetmələrin yuxu rejimi məsələsinə yalnız dərs saatları kontekstində deyil, ümumi gündəlik həyat tərzi çərçivəsində yanaşmaq daha məqsədəuyğundur. Gec saatlara qədər telefon və kompüterdən istifadə, dərsdənkənar məşğələlərin çoxluğu, imtahan yükü və nizamsız yatmaq məktəbin başlanma vaxtından asılı olmayaraq yuxu çatışmazlığını dərinləşdirə bilər. Buna görə elmi yanaşma bir tərəfdən yaş qrupunun bioloji ehtiyaclarını, digər tərəfdən isə təhsil prosesinin və ailələrin sosial reallıqlarını birlikdə nəzərə almağı tələb edir.
Nəticədə, “səhər tezdən dərsə getmək yeniyetmələrdə mütləq psixi problemlər yaradır” ifadəsi elmi nəticələri həddindən artıq sadələşdirir. Mövcud araşdırmalar daha erkən başlanğıcın yeniyetmələrin bioloji ritmi ilə uyğunsuzluq yarada və yuxu çatışmazlığını artıraraq sağlamlıq, diqqət və akademik fəaliyyətə mənfi təsir göstərə biləcəyini göstərir. Daha gec başlanğıc isə bir sıra tədqiqatlarda yuxu müddəti və gündüz ayıqlığı baxımından müsbət nəticələrlə əlaqələndirilib. Lakin konkret olaraq 10:00 başlanğıcının bütün məktəblər və bütün yeniyetmələr üçün optimal olduğunu təsdiqləyən qəti elmi nəticə yoxdur.
Nuray,
AzNews.az