2026-cı ilin yanvar-avqust aylarının makroiqtisadi göstəriciləri Azərbaycan iqtisadiyyatında artımın əsasən qeyri-neft-qaz sektorunun genişlənməsi hesabına davam etdiyini göstərir. Hesabat dövründə 87,7 milyard manatlıq ÜDM istehsal edilib və real artım 1,2 faiz təşkil edib. Neft-qaz sektorunda əlavə dəyərin 0,8 faiz azalmasına qarşılıq, qeyri-neft-qaz sektorunda 2,1 faiz artım qeydə alınıb. Bu struktur xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki iqtisadi artımın mənbələri yalnız enerji sektorundakı dəyişikliklərlə deyil, sənaye, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, rabitə və digər xidmət sahələrindəki dinamika ilə də müəyyənləşir.
Qeyri-neft-qaz sektorunun 61,5 milyard manatlıq əlavə dəyər yaratması onun artıq ÜDM-in əsas hissəsini formalaşdıran iqtisadi blok olduğunu göstərir. Bu sahədə qeyri-neft-qaz sənayesinin 5,4 faiz, kənd təsərrüfatının 2,6 faiz, nəqliyyat və anbar təsərrüfatının 8,7 faiz, informasiya və rabitənin isə 10,7 faiz böyüməsi artımın bir neçə istiqamət üzrə paralel getdiyini göstərir. Xüsusilə informasiya-rabitə və logistika sahələrindəki yüksək dinamika iqtisadiyyatın daha çox xidmət və texnologiya əsaslı fəaliyyətlərə doğru genişləndiyini göstərən göstəricilər sırasındadır.
Burada mühüm məqamlardan biri artımın tempindən daha çox onun strukturudur. ÜDM-in ümumi artımı 1,2 faiz olduğu halda, qeyri-neft-qaz sektorunun 2,1 faiz böyüməsi iqtisadiyyatın enerji sektorundan kənar hissəsində daha yüksək fəallığın olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, sənayenin bütövlükdə real ifadədə 0,6 faiz artdığı, qeyri-neft-qaz sənayesində isə artımın 5,4 faizə çatdığı görünür. Bu fərq sənaye istehsalında qeyri-neft istiqamətlərinin rolunun tədricən artdığını göstərən əlamətlərdən biridir. Eyni zamanda tikintidə 12,5 faizlik azalma qeyri-neft sektorunun bütün sahələrində eyni sürətlə genişlənmədiyini və iqtisadi artımın struktur baxımından qeyri-bərabər xarakter daşıdığını göstərir.
İnvestisiya göstəriciləri isə iqtisadi aktivliyin gələcək istehsal imkanları ilə əlaqəsini qiymətləndirmək baxımından əlavə əhəmiyyət daşıyır. Yanvar-avqust aylarında əsas kapitala 12,68 milyard manat investisiya yönəldilib və real artım 10 faiz olub. Bunun 8,43 milyard manatı qeyri-neft-qaz sektorunun payına düşüb. Məhsul istehsalı sahələrinə yatırımların 19,6 faiz artması xüsusilə diqqət çəkir. Bu dinamika istehsal güclərinin genişləndirilməsi və iqtisadiyyatın real sektorunda yeni aktivlərin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətli göstəricidir.
Kənd təsərrüfatında 2,6 faizlik artım da yalnız aqrar istehsalın öz nəticəsi kimi deyil, daha geniş dəyər zəncirinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Aqrar istehsalın genişlənməsi qida emalı, qablaşdırma, soyuducu anbarlar, logistika və pərakəndə ticarət kimi əlaqəli sahələrdə əlavə iqtisadi fəallıq yaradır. Bu əlaqənin dərinləşdirilməsi kənd təsərrüfatında yaradılan dəyərin daha böyük hissəsinin ölkə daxilində qalmasına və məhsulun xammal deyil, daha yüksək əlavə dəyərli formada bazara çıxarılmasına şərait yaradır. Bu baxımdan kənd təsərrüfatı ilə emal sənayesi arasında əlaqənin gücləndirilməsi qeyri-neft iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi üçün praktik əhəmiyyət daşıyır.
Nəqliyyat və anbar təsərrüfatında 8,7 faizlik artım isə Azərbaycanın regional ticarət və tranzit mövqeyi ilə birbaşa əlaqələndirilə bilər. İstehsal və ticarət həcmlərinin genişlənməsi məhsulların daxili və xarici bazarlara daha sürətli çatdırılmasını tələb edir. Buna görə logistika sektorundakı artım həm ayrıca xidmət sahəsinin genişlənməsini, həm də digər iqtisadi fəaliyyətlərin inkişafını müşayiət edən infrastruktur effektini ifadə edir. İnformasiya və rabitə xidmətlərində 10,7 faizlik artım da oxşar şəkildə iqtisadiyyatın rəqəmsallaşması, elektron xidmətlərin genişlənməsi və biznes proseslərinin texnologiyalaşdırılması ilə bağlı əlavə imkanların formalaşdığını göstərir.
Daxili tələbin vəziyyəti də iqtisadi aktivliyin mühüm göstəricilərindəndir. Yanvar-avqust aylarında pərakəndə ticarət dövriyyəsi real ifadədə 3,9 faiz artaraq 44,3 milyard manata çatıb. Qeyri-ərzaq malları üzrə 6,9 faizlik artım istehlak strukturunda daha yüksək dinamikanın məhz bu seqmentdə olduğunu göstərir. Kompüter, telekommunikasiya avadanlıqları və çap məhsulları üzrə satışların 33,4 faiz, əczaçılıq məhsulları və tibbi ləvazimatlar üzrə satışların isə 21,6 faiz artması istehlak tələbinin ayrı-ayrı yüksək dinamikalı kateqoriyalarda genişləndiyini göstərir.
Xarici ticarət göstəriciləri də iqtisadi fəallığın digər mühüm tərəfini tamamlayır. Yanvar-iyul aylarında Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsi 30 milyard dolları keçib, ixrac 20,1 milyard dollar, idxal isə 9,9 milyard dollar təşkil edib və 10,26 milyard dollarlıq müsbət saldo yaranıb. İxracın nominal ifadədə 39,1 faiz artması, idxalın isə 27,4 faiz azalması xarici ticarət balansında müsbət dinamika yaradıb. Bununla belə, nominal və real göstəricilər arasındakı fərq xarici ticarət nəticələrinin qiymət amilindən də təsirləndiyini nəzərə almağı tələb edir.
Makroiqtisadi mənzərənin digər komponenti qiymət sabitliyidir. Yanvar-avqust aylarında istehlak qiymətləri indeksi illik müqayisədə 5,7 faiz artıb. Eyni dövrdə əhalinin nominal gəlirlərinin 9,4 faiz, yanvar-iyul aylarında orta aylıq nominal əməkhaqqının isə 7,2 faiz artması gəlir dinamikasının inflyasiya göstəricisini üstələdiyini göstərir. Bu göstəricilər daxili tələbin və istehlak imkanlarının qorunması baxımından iqtisadi artımla paralel nəzərə alınmalı amillərdir.
Ümumilikdə, ilin ilk səkkiz ayının nəticələri Azərbaycan iqtisadiyyatında artımın daha çoxşaxəli xarakter aldığını göstərir. Qeyri-neft-qaz sənayesi, nəqliyyat, informasiya və rabitə, kənd təsərrüfatı, pərakəndə ticarət və investisiya fəallığı iqtisadi dinamikanın müxtəlif dayaqlarını formalaşdırır. Bununla yanaşı, tikintidəki geriləmə və neft-qaz sektorunda əlavə dəyərin azalması göstərir ki, iqtisadi artımın dayanıqlılığının əsas şərtlərindən biri yüksək artım göstərən sahələrdə yaradılan əlavə dəyərin istehsal, investisiya, ixrac və məşğulluq kanalları vasitəsilə daha geniş iqtisadi dövriyyəyə çevrilməsidir. Hazırkı göstəricilər məhz bu transformasiyanın davam etdiyini, lakin ayrı-ayrı sektorlar üzrə dinamikanın fərqli olduğunu göstərir.
Nuray
Aznews.az