Azərbaycanda ipoteka kreditləşməsinin miqyası son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib. İpoteka və Kredit Zəmanət Fondunun indiyədək 60 016 borcalana 4,092 milyard manat kredit ayırması mənzil maliyyələşməsinin artıq böyük həcmli maliyyə mexanizminə çevrildiyini göstərir. Bunun 2,966 milyard manatı 41 013 adi, 1,126 milyard manatı isə 19 003 güzəştli ipoteka kreditinin payına düşür. Bundan əlavə, ilkin ödəniş imkanları məhdud olan vətəndaşlar üçün 56,6 milyon manatlıq 1 624 kreditə zəmanət verilməsi ipoteka sisteminin yalnız kredit təqdim edən deyil, maliyyə əlçatanlığını genişləndirən mexanizm kimi formalaşdığını göstərir.
Bu göstəricilərin əsas iqtisadi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, ipoteka kreditləri mənzil tələbinin maliyyələşdirilməsi ilə yanaşı, tikinti və daşınmaz əmlak bazarında iqtisadi fəallığa da təsir göstərir. Mənzil alıcısının uzunmüddətli kreditə çıxışının genişlənməsi tikinti şirkətləri, tikinti materialları istehsalçıları, daşınmaz əmlak xidmətləri, bank sektoru və sığorta kimi bir-biri ilə əlaqəli sahələrdə əlavə iqtisadi dövriyyə yarada bilir. Bu səbəbdən ipoteka bazarının inkişafını yalnız verilmiş kreditlərin məbləği ilə deyil, onun yaratdığı geniş iqtisadi təsirlərlə birlikdə qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.
Adi və güzəştli ipoteka arasındakı struktur da diqqət çəkir. Ümumi kredit portfelinin təxminən 72 faizinin adi, 28 faizinin isə güzəştli ipotekanın payına düşməsi sistemin həm bazar şərtləri ilə mənzil maliyyələşdirməsini, həm də sosial yönümlü kredit mexanizmini paralel şəkildə əhatə etdiyini göstərir. Güzəştli ipotekanın daha aşağı faiz və xüsusi kateqoriyalar üçün müəyyən edilən şərtlərlə təqdim olunması gəlir səviyyəsi və sosial status baxımından əlavə dəstəyə ehtiyacı olan qrupların mənzil bazarına çıxışını genişləndirən vasitələrdən biridir.
İpoteka zəmanəti mexanizmi isə ayrıca iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Mənzil almaq istəyən şəxsin gəliri kredit ödənişlərini qarşılamağa imkan versə də, tələb olunan ilkin ödənişi toplaması çətin ola bilər. Belə vəziyyətdə zəmanət mexanizmi kredit riskinin müəyyən hissəsinin bölüşdürülməsinə və borcalanın daha aşağı ilkin ödənişlə mənzil maliyyələşdirməsinə şərait yaradır. İndiyədək 1 624 kredit üzrə 56,6 milyon manat zəmanət verilməsi bu alətin artıq praktiki tətbiq miqyasına malik olduğunu göstərir.
Dünya təcrübəsində də ipoteka bazarının inkişafı mənzil siyasətinin mühüm komponentlərindən biri hesab olunur. Bununla yanaşı, mənzil əlçatanlığının yalnız kredit şərtləri ilə müəyyənləşmədiyi nəzərə alınmalıdır. Mənzil qiymətləri, əhalinin gəlirləri, faiz dərəcələri, tikinti xərcləri, torpaq bazarı və yeni mənzil təklifinin həcmi eyni vaxtda bazarın tarazlığına təsir göstərir. Kredit imkanlarının genişlənməsi təklif artımı ilə paralel getdikdə mənzil bazarının daha sağlam şəkildə inkişaf etməsi üçün şərait yarana bilər.
Burada kirayə mənzillər mexanizmi də ayrıca diqqət çəkir. Fondun məlumatına görə, indiyədək 10 092 mənzil kirayəyə vermək yolu ilə realizə edilib. Bu model uzunmüddətli perspektivdə mənzil almaq üçün ilkin kapital toplamaqda çətinlik çəkən, lakin sabit gəliri olan vətəndaşlar üçün alternativ maliyyələşmə imkanının formalaşmasına xidmət edir. Beləliklə, mənzil siyasətində yalnız mülkiyyətə keçid deyil, uzunmüddətli və planlaşdırılan yaşayış imkanlarının genişləndirilməsi də ön plana çıxır.
İpoteka kreditlərinin genişlənməsi bank sektoru üçün də mühüm maliyyə dövriyyəsi yaradır. Fondun dövlət agenti kimi maliyyə institutlarına uzunmüddətli resurs və likvidlik dəstəyi verməsi bankların daha uzunmüddətli kredit məhsullarını təklif etməsinə imkan yaradır. İpoteka kreditlərinin uzunmüddətli xarakteri isə həm borcalanın aylıq ödəniş yükünün idarə olunmasını, həm də bankların aktiv və öhdəliklərinin müddət baxımından daha uyğun strukturda qurulmasını tələb edir.
Bununla yanaşı, 4,092 milyard manatlıq kredit portfelinin miqyasının böyüməsi ipoteka sisteminin maliyyə dayanıqlığının qorunmasının əhəmiyyətini də artırır. Uzunmüddətli kreditlərdə borcalanın gəlirlərinin davamlılığı, faiz və inflyasiya mühiti, mənzil qiymətlərinin dinamikası və bankların risklərin idarə edilməsi imkanları əsas göstəricilər olaraq qalır. Buna görə ipoteka bazarının kəmiyyətcə böyüməsi ilə yanaşı, kreditlərin keyfiyyəti və borcalanların ödəniş qabiliyyətinin qorunması da sistemin uzunmüddətli inkişafında mühüm rol oynayır.
Ümumilikdə, 60 mindən çox borcalana verilmiş 4 milyard manatdan artıq ipoteka krediti Azərbaycanda mənzil maliyyələşdirməsinin institusional olaraq geniş miqyas aldığını göstərir. Adi və güzəştli ipoteka, kredit zəmanətləri və kirayə mənzil mexanizmlərinin paralel tətbiqi mənzilə çıxış üçün müxtəlif maliyyə alətlərinin formalaşdığını nümayiş etdirir. Növbəti mərhələdə bu mexanizmlərin iqtisadi səmərəliliyi yalnız ayrılan vəsaitin həcmi ilə deyil, mənzil əlçatanlığının, tikinti sektorunun və uzunmüddətli maliyyə sabitliyinin göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndiriləcək.
Nuray,
AzNews.az