ABŞ-də süni intellekt bazarının aparıcı şirkətləri arasında rəqabət və təhlükəsizlik balansı ilə bağlı mübahisə məhkəmə müstəvisinə çıxarılıb. Kaliforniyanın Şimal Dairə Məhkəməsində qaldırılan iddiada Anthropic, Google, OpenAI və SpaceXAI şirkətlərinin süni intellekt modellərinin inkişaf tempini birgə şəkildə yavaşlatmaq barədə razılaşdığı iddia olunur. İddiaçılar bunun rəqabəti məhdudlaşdırdığını və nəticədə ChatGPT, Claude, Gemini və Grok kimi məhsulların inkişaf sürətinin aşağı düşə biləcəyini bildirirlər. Bununla belə, hazırkı mərhələdə bunlar məhkəməyə təqdim edilmiş iddialardır və şirkətlərin qanunsuz sövdələşmədə iştirak etdiyini təsdiqləyən məhkəmə qərarı mövcud deyil.
İşin iqtisadi mahiyyəti ondan ibarətdir ki, süni intellekt bazarında məhsulun keyfiyyəti ilə yanaşı, yeni modelin bazara çıxarılma sürəti də rəqabətin mühüm komponentinə çevrilib. Şirkətlər daha güclü modellər hazırlamaq üçün böyük həcmdə hesablama infrastrukturu, çiplər, enerji və kapital yatırır. Buna görə də texnologiyanın inkişaf tempinə dair hər hansı kollektiv məhdudiyyət iddiası adi kommersiya qərarından daha geniş rəqabət məsələsi yaradır. İddiaçılar da məhz bunu əsas götürərək şirkətlərin ayrı-ayrılıqda təhlükəsizlik səbəbilə inkişafı yavaşlatmasını deyil, rəqiblər arasında belə bir yanaşmanın koordinasiya edilməsini mübahisələndirirlər.
Mübahisənin digər tərəfi isə süni intellekt təhlükəsizliyidir. Anthropic-in rəhbəri Dario Amodeinin sentyabrın 12-də dərc etdiyi yazıda qabaqcıl modellərin inkişafının daha ehtiyatlı aparılması və təhlükəsizlik mexanizmlərinin gücləndirilməsi ilə bağlı çağırışlar yer alıb. Sonrakı günlərdə OpenAI rəhbəri Sam Altman və Google DeepMind-in həmtəsisçisi Demis Hassabis də süni intellektin təhlükəsiz inkişaf tempinin müəyyənləşdirilməsinə dair müzakirələrdə iştirak ediblər. Reuters-in məlumatına görə, bu mövzu hazırda süni intellekt sənayesində həm şirkət rəhbərləri, həm də tədqiqatçılar arasında ciddi müzakirə olunur.
Burada iqtisadi dilemma kifayət qədər aydındır: daha sürətli innovasiya şirkətlərə yeni məhsullar, yeni xidmətlər və daha yüksək məhsuldarlıq yaratmaq imkanı verir, lakin qabaqcıl sistemlərin imkanlarının sürətlə genişlənməsi təhlükəsizlik və nəzarət məsələlərini də ön plana çıxarır. Buna görə bazarda şirkətlərin öz inkişaf strategiyalarını müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməsi ilə rəqiblər arasında kollektiv şəkildə inkişaf tempinin məhdudlaşdırılması hüquqi baxımdan eyni məsələ hesab olunmur. Məhz bu fərq hazırkı məhkəmə mübahisəsinin əsas iqtisadi və hüquqi xəttini formalaşdırır.
Süni intellekt bazarının xüsusiyyəti də məsələnin əhəmiyyətini artırır. Bir neçə böyük şirkət həm fundamental model hazırlayır, həm də həmin modellər əsasında son istifadəçiyə xidmət təqdim edir. Beləliklə, modelin inkişaf sürəti birbaşa məhsulun keyfiyyətinə, funksionallığına və kommersiya dəyərinə təsir edir. İddiaçılar bu səbəbdən mümkün koordinasiyanın istehlakçıların ödədiyi xidmətlərin dəyərinə də təsir göstərə biləcəyini irəli sürürlər. Lakin bu iqtisadi təsirin real olub-olmadığı ayrıca araşdırma və sübut tələb edir.
Məsələnin qlobal əhəmiyyəti isə süni intellekt şirkətlərinin təhlükəsizlik üzrə əməkdaşlığının hansı çərçivədə həyata keçiriləcəyinə dair daha geniş müzakirədən qaynaqlanır. Avropa İttifaqında da qabaqcıl süni intellekt sistemlərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı tənzimləmə və beynəlxalq əməkdaşlıq məsələləri gündəmdədir. Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Lyayen sentyabr ayında qabaqcıl AI laboratoriyaları ilə təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsinə çağırıb. Bu, təhlükəsizlik tələblərinin artıq yalnız ayrı-ayrı şirkətlərin daxili siyasəti deyil, beynəlxalq texnologiya siyasətinin də mühüm hissəsinə çevrildiyini göstərir.
Digər tərəfdən, təhlükəsizlik məqsədilə şirkətlər arasında əməkdaşlığın iqtisadi və hüquqi sərhədləri dəqiq müəyyən edilməlidir. Təhlükəsizlik standartlarının hazırlanması, model testlərinin aparılması və risk məlumatlarının paylaşılması ümumi sənaye təhlükəsizliyinə xidmət edə bilər. Lakin rəqiblərin məhsulların inkişaf sürəti, investisiya planları və bazara çıxış strategiyaları üzrə razılaşması rəqabət hüququ baxımından tamam başqa xarakter daşıya bilər. Hazırkı iddianın diqqət mərkəzində də məhz bu sərhəd dayanır.
Bu proses ABŞ-də texnologiya sektorunda antitrest nəzarətinin genişləndiyi bir dövrə təsadüf edir. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin Google ilə bağlı antitrest işində süni intellekt məhsulları və OpenAI, Anthropic, Meta, Microsoft, Perplexity və SpaceXAI kimi şirkətlər rəqabət mühiti baxımından xüsusi diqqətə alınan texnologiya qurumları sırasında göstərilir. Bu kontekst göstərir ki, süni intellekt bazarında rəqabət artıq yalnız model keyfiyyəti və istifadəçi sayları ilə deyil, bazar davranışları və şirkətlərarası münasibətlər baxımından da daha ciddi hüquqi nəzarət predmetinə çevrilir.
İddianın nəticəsindən asılı olmayaraq, ortaya çıxan mübahisə süni intellekt sənayesinin gələcək inkişaf modeli ilə bağlı mühüm sualı gündəmə gətirir: təhlükəsizlik naminə əməkdaşlıq hansı nöqtəyə qədər rəqabətlə uzlaşa bilər? Bir tərəfdə sürətli texnoloji yenilik və məhsuldarlıq artımı, digər tərəfdə isə qabaqcıl modellərin təhlükəsizliyi və nəzarətdə saxlanılması dayanır. Bu iki istiqamətin uzlaşdırılması üçün şəffaf qaydaların və müstəqil təhlükəsizlik standartlarının formalaşdırılması getdikcə daha böyük iqtisadi əhəmiyyət qazanır.
Nəticədə, Kaliforniyada qaldırılan iddia hələ süni intellekt şirkətlərinin rəqabəti qanunsuz şəkildə məhdudlaşdırdığını sübut etmir. Lakin proses texnologiya bazarında yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir: süni intellektin inkişaf sürəti artıq yalnız mühəndislik və kommersiya qərarı deyil, eyni zamanda rəqabət hüququ, istehlakçı maraqları və təhlükəsizlik siyasətinin kəsişdiyi məsələdir. Qarşıdakı hüquqi araşdırmanın əsas əhəmiyyəti də məhz bu sərhədlərin necə müəyyənləşdiriləcəyinin aydınlaşmasında olacaq.
Nuray,
AzNews.az