Dünya bazarında “Azeri Light” markalı Azərbaycan neftinin qiymətinin 116,83 ABŞ dollarına enməsi əvvəlki ticarət göstəricisi ilə müqayisədə 4,53 faizlik azalma deməkdir. Buna baxmayaraq, qiymət Azərbaycanın 2026-cı il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan 65 dollarlıq baza göstəricisindən təxminən 80 faiz yüksəkdir. Eyni vaxtda “Brent” markalı neftin noyabr fyuçerslərinin 118,41 dollar səviyyəsində olması Azərbaycan neftinin qlobal qiymət dinamikasına yaxın hərəkət etdiyini göstərir. Son günlərdə “Azeri Light”ın qiymətində kəskin dəyişmələr müşahidə edilməsi isə enerji bazarında yüksək volatilliyin davam etdiyini göstərən amillərdəndir.
Neftin cari qiymətinin büdcə hesablamalarında istifadə olunan göstəricidən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olması Azərbaycan üçün ilk növbədə fiskal planlaşdırma baxımından mühüm fərq yaradır. Lakin bazar qiymətinin büdcə parametrini üstələməsi avtomatik olaraq eyni həcmdə əlavə büdcə gəliri yaranması demək deyil. Dövlət Neft Fondunun gəlirləri hasilat həcmi, Azərbaycanın mənfəət neftindəki payı, satış və nəqli xərcləri, müqavilə şərtləri, eləcə də valyuta məzənnəsi kimi bir sıra amillərdən asılıdır. Bu səbəbdən neft qiymətinin yüksəlməsi ilə fiskal gəlirlər arasındakı əlaqəni yalnız bir barelin bazar qiyməti üzərindən qiymətləndirmək düzgün olmaz.
2026-cı ilin ilk yarısının göstəriciləri bu mexanizmin real miqyasını göstərir. Dövlət Neft Fondunun məlumatına görə, yanvar-iyun aylarında neft-qaz sazişləri üzrə gəlirlər 4,95 milyard manat, Fondun AÇG yatağından əldə etdiyi gəlirlər isə 4,37 milyard manat olub. Eyni dövrdə Fondun dövlət büdcəsinə transfertləri 6,42 milyard manat təşkil edib. Fondun iyunun sonunda aktivləri 72,6 milyard ABŞ dolları səviyyəsində olub. Bu rəqəmlər neft sektorunun həm dövlət maliyyəsində, həm də ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının formalaşmasında mühüm rolunu göstərir.
Burada 65 dollarlıq büdcə qiymətinin mahiyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Büdcə planlaşdırılarkən daha ehtiyatlı qiymət fərziyyəsindən istifadə edilməsi yüksək dəyişkənliyə malik əmtəə bazarından fiskal planların həddindən artıq asılılığını məhdudlaşdırmağa imkan verir. Hazırkı 116,83 dollarlıq qiymət bu baza səviyyəsindən xeyli yuxarı olsa da, neft bazarında qiymətlərin əvvəlki illərdə olduğu kimi qısa müddətdə ciddi dəyişə bilməsi nəzərə alınmalıdır. “Azeri Light”ın tarixi minimumunun 2020-ci ilin aprelində 15,81 dollar, maksimumunun isə 2008-ci ilin iyulunda 149,66 dollar olması bu dəyişkənliyin miqyasını aydın göstərir.
Qlobal bazarda neft qiymətlərinin yüksək qalmasının arxasında adətən hasilat və təklif balansı, geosiyasi risklər, OPEC+ siyasəti, dünya iqtisadiyyatının enerji tələbatı və logistika marşrutları kimi bir-biri ilə əlaqəli amillər dayanır. Buna görə də bir neçə ticarət sessiyasında qeydə alınan bahalaşma və ya ucuzlaşma uzunmüddətli trend kimi qəbul edilməməlidir. Azərbaycan üçün əsas məsələ qiymətlərin konkret bir gün və ya həftədə hansı səviyyədə olması ilə yanaşı, orta illik qiymətin və hasilat dinamikasının necə formalaşmasıdır.
Dövlət Neft Fondunun maliyyə göstəriciləri də göstərir ki, enerji gəlirlərinin idarə olunmasında yalnız cari qiymət deyil, toplanmış aktivlərin qorunması və gəlirlərin diversifikasiyası mühüm yer tutur. 2025-ci ilin sonunda Fondun aktivləri 73,5 milyard ABŞ dollarına çatmış, həmin il investisiya fəaliyyətindən 6,9 milyard manat gəlir əldə edilmişdi. Bu struktur neft qiymətlərindəki dəyişmələrin təsirinin yalnız cari büdcə gəlirləri ilə deyil, həm də uzunmüddətli suveren aktivlərin idarə olunması çərçivəsində nəzərdən keçirildiyini göstərir.
Beləliklə, “Azeri Light”ın 116,83 dollarlıq qiyməti Azərbaycan üçün əlverişli qiymət mühiti yaratsa da, əsas iqtisadi göstərici təkcə gündəlik kotirovasiya deyil, bu səviyyələrin nə qədər müddət qorunmasıdır. Büdcədə 65 dollarlıq qiymət fərziyyəsinin götürülməsi isə neft bazarındakı mümkün dalğalanmalar nəzərə alınmaqla daha dayanıqlı fiskal planlaşdırma imkanını qoruyur. Cari qiymətlə büdcə parametri arasındakı geniş fərq enerji gəlirlərinin idarə edilməsində maliyyə dayanıqlığı və ehtiyatların səmərəli istifadəsinin əhəmiyyətini daha da artırır.
Nuray,
AzNews.az