Dünya fond bazarlarında əsas indekslərin əksəriyyətinin yüksəlməsi investorların riskli aktivlərə marağının yenidən gücləndiyini göstərir. ABŞ-da S&P 500 1,49 faiz, Nasdaq 2,26 faiz, Dow Jones isə 0,71 faiz artıb. Avropanın aparıcı indekslərində də 1 faizə yaxın və daha yüksək artımlar qeydə alınıb. Asiya bazarlarında isə Çin və Honq-Konq səhmləri əsas yüksəliş istiqamətlərindən olub. Bu hərəkətin arxasında əsasən neft qiymətlərinin geriləməsi, ABŞ istiqrazlarının gəlirliliyinin aşağı düşməsi və xüsusilə texnologiya ilə süni intellekt sektoruna yönələn tələbin güclənməsi dayanır.
Maliyyə bazarlarında neftin qiyməti ilə səhmlər arasındakı əlaqə xüsusilə inflyasiya kanalı üzərindən formalaşır. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi şirkətlərin istehsal və logistika xərclərini artırmaqla yanaşı, istehlak qiymətlərinə də təzyiq göstərə bilir. Bu isə mərkəzi bankların faiz dərəcələrini daha uzun müddət yüksək saxlamaq ehtimalını artırır. Son həftələrdə məhz neftin bahalaşması və istiqraz gəlirliliyinin yüksəlməsi qlobal səhmlər üçün təzyiq amili olmuşdu. Sentyabrın ortalarında ABŞ-ın 10 illik xəzinə istiqrazlarının gəlirliliyi 5 faizə yaxınlaşaraq uzunmüddətli maliyyələşmə xərclərinin yüksəlməsi ilə bağlı narahatlıqları artırmışdı.
Hazırkı yüksəlişdə istiqraz bazarındakı dəyişiklik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ-ın 10 illik istiqrazlarının gəlirliliyinin 5 faizdən aşağı enməsi səhmlərin, xüsusilə gələcəkdə daha yüksək gəlir gözlənilən texnologiya şirkətlərinin qiymətləndirilməsi üçün daha əlverişli şərait yaradıb. Bunun səbəbi sadədir: istiqraz gəlirliliyi yüksəldikcə investor üçün nisbətən təhlükəsiz aktivlərin cəlbediciliyi artır, səhmlərin gələcək mənfəətlərinin bugünkü dəyəri isə aşağı düşür. Əks istiqamətdə hərəkət isə riskli aktivlərə marağın artmasına şərait yarada bilir. Son sessiyada məhz bu mexanizmin təsiri daha aydın görünüb.
ABŞ bazarında Nasdaq-ın digər əsas indekslərdən daha sürətli yüksəlməsi isə süni intellekt və yarımkeçirici şirkətlərinə olan tələbin hələ də güclü olduğunu göstərir. Reuters-in məlumatına görə, sentyabrın 21-də yarımkeçirici indeksinin artımı 4,3 faizə çatıb, AMD səhmlərinin bahalaşması isə şirkətin bazar dəyərinin 1 trilyon dollar həddinə yüksəlməsinə səbəb olub. Bu, investorların süni intellekt infrastrukturuna qoyulan investisiyaların şirkətlərin gəlirlərinə təsir göstərəcəyinə dair gözləntilərinin hələ də mühüm bazar amili olduğunu göstərir.
Bununla belə, texnologiya sektorundakı yüksəlişi yalnız nikbinliklə izah etmək düzgün olmaz. Süni intellektə yönələn nəhəng investisiyaların iqtisadi səmərəsi, şirkətlərin kapital xərclərinin davamlılığı və yüksək qiymətləndirmələrin gələcək mənfəətlə nə dərəcədə əsaslandırılacağı bazarın qarşıdakı dövr üçün əsas suallarındandır. Son həftələrdə AI sektoruna dair risklərin müzakirə olunması da göstərir ki, investorlar texnoloji artım hekayəsini artıq yalnız gəlir perspektivi ilə deyil, xərclərin həcmi və real məhsuldarlıq göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirirlər.
Avropa bazarlarında yüksəlişin strukturunda isə enerji amili daha qabarıq görünür. Neft qiymətlərinin azalması enerji idxalından daha çox asılı olan iqtisadiyyatlarda inflyasiya təzyiqinin yumşalması üçün əlavə imkan yaradır. Bu, həm istehsal xərclərinin, həm də nəqliyyat və kommunal xidmətlər üzrə təzyiqlərin azalmasına şərait yarada bilər. Nəticədə investorların faiz dərəcələrinin daha sərt trayektoriyaya keçəcəyi ilə bağlı narahatlığı müəyyən qədər zəifləyir və səhmlərə tələb artır. Son bazar hərəkətləri məhz neft, istiqraz gəlirliliyi və səhmlər arasında bu qarşılıqlı əlaqəni nümayiş etdirir.
Asiya bazarlarında Çin səhmlərinin yüksəlişi isə ayrıca diqqət çəkir. Burada həm qlobal texnologiya sektorundakı müsbət dinamika, həm də Çin və ABŞ arasında iqtisadi və texnoloji məsələlər üzrə təmaslarla bağlı gözləntilər investor əhvalına təsir edən amillər sırasındadır. Bununla yanaşı, Çin iqtisadiyyatında istehlak və investisiya göstəricilərinin qarışıq olması region bazarlarında yüksəlişin fundamental əsaslarının tamamilə vahid olmadığını göstərir. Buna görə də ayrı-ayrı sessiyalardakı artımları uzunmüddətli bazar tendensiyası kimi qiymətləndirmək üçün əlavə makroiqtisadi göstəricilər tələb olunur.
Azərbaycan üçün qlobal fond bazarındakı bu dinamika birbaşa səhm bazarı kanalı ilə deyil, daha çox neft qiymətləri, xarici maliyyə şərtləri, investor risk iştahı və qlobal iqtisadi artım üzərindən əhəmiyyət daşıyır. Neftin ucuzlaşması qlobal inflyasiya təzyiqini zəiflədən amil kimi çıxış etsə də, Azərbaycanın enerji ixracından əldə etdiyi gəlirlərin formalaşmasına fərqli istiqamətdə təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, ABŞ istiqrazlarının gəlirliliyinin sabitləşməsi inkişaf etməkdə olan bazarlarda maliyyə şərtlərinin yumşalmasına müəyyən dəstək verə bilər.
Beləliklə, hazırkı yüksəliş qlobal maliyyə bazarlarında risk iştahının bərpa olunduğunu göstərsə də, bazarın əsas həssaslığı hələ də neft qiymətləri, inflyasiya, istiqraz gəlirlilikləri və mərkəzi bankların faiz siyasəti ətrafında qalır. Texnologiya və süni intellekt sektorunun yaratdığı əlavə dinamika isə indekslərin yüksəlişində mühüm rol oynayır. Qarşıdakı dövrdə bazarların davamlılığı üçün əsas məsələ bu yüksək qiymətləndirmələrin real korporativ gəlirlər və iqtisadi artımla nə dərəcədə dəstəklənməsidir.
Nuray,
AzNews.az