Kriptovalyuta bazarında əsas aktivlərin əksəriyyətinin bahalaşması rəqəmsal aktivlərə tələbin yenidən gücləndiyini göstərir. Bitcoin son sutkada 1,41 faiz artaraq 86 864,56 dollara, Ethereum 1,40 faiz yüksələrək 2 778,44 dollara çatıb. Solana 2,02 faiz bahalaşıb. Daha kəskin artım Bitcoin Cash və Zcash-də qeydə alınıb. Bu dinamika qlobal fond bazarlarında texnologiya səhmlərinin yüksəlişi ilə də üst-üstə düşür və investorların riskli aktivlərə marağının artdığını göstərən ümumi mənzərənin bir hissəsidir. Son günlər Bitcoinin 86 min dollardan yuxarı qalxması yanvar ayından bəri ən yüksək səviyyələrdən birinə çatması ilə müşayiət olunub.
Kriptovalyutaların qiymətindəki yüksəlişi yalnız bazarda spekulyativ aktivliyin artması ilə izah etmək kifayət deyil. Son dövrdə institusional investorların bazara qayıdışı da nəzərəçarpan amilə çevrilib. ABŞ-da spot Bitcoin ETF-lərinə sentyabrın ilk həftəsində təxminən 986,9 milyon dollar xalis vəsait daxil olub və bu, ardıcıl üçüncü həftə müsbət axın deməkdir. Avqust ayında isə həmin fondlara 3,52 milyard dollar xalis daxilolma qeydə alınıb. Bu göstəricilər kriptovalyutaya tələbin müəyyən hissəsinin artıq birbaşa kriptobirja əməliyyatlarından deyil, ənənəvi maliyyə infrastrukturu vasitəsilə formalaşdığını göstərir.
Bitcoinin hazırkı hərəkətində fond bazarları ilə artan əlaqə də diqqət çəkir. ABŞ səhmlərində, xüsusilə texnologiya və süni intellekt şirkətlərində yüksəliş fonunda Bitcoinin də bahalaşması investorların daha yüksək gəlir potensialı olan aktivlərə yönəlməsinin paralel şəkildə baş verdiyini göstərir. Son məlumatlarda Bitcoinin Nasdaq ilə əlaqəsinin gücləndiyi, qızıl ilə əvvəlki dövrlərdəki alternativ “təhlükəsiz aktiv” münasibətinin isə nisbətən zəiflədiyi qeyd olunur. Bu dəyişiklik kriptovalyutanın bazar davranışında klassik təhlükəsiz liman aktivindən daha çox riskli maliyyə alətinə yaxınlaşdığını göstərən amillərdən biridir.
Bazarın strukturunda Bitcoinin dominant mövqeyi də qorunur. Sentyabrın 23-nə olan məlumatlara görə, Bitcoin ümumi kriptovalyuta bazarının təxminən 59 faizini təşkil edir. Ümumi kriptobazarın kapitallaşması 2,9 trilyon dollar, Bitcoinin bazar dəyəri isə təxminən 1,7 trilyon dollar səviyyəsindədir. Bu göstəricilər yüksəlişin yalnız ayrı-ayrı altkoinlərə xas olmadığını, bazarın ən böyük aktivi ətrafında da kapital konsentrasiyasının yüksək qaldığını göstərir.
Altkoinlərdəki hərəkətlər isə daha mürəkkəb mənzərə yaradır. Bitcoin Cash-də 27,5 faiz, Zcash-də 10,32 faiz artım Bitcoin və Ethereumdakı nisbətən məhdud yüksəlişdən ciddi şəkildə fərqlənir. Belə kəskin dəyişmələr daha aşağı likvidlik, bazar iştirakçılarının qısamüddətli mövqeləri və konkret aktivlərə yönələn xəbərlərlə daha sürətli güclənə bilir. Məsələn, Zcash üzrə son yüksəlişdə ETF və ETP məhsulları, institusional vəsait axını və texniki faktorların birlikdə rol oynadığı bildirilir.
Kriptobazarın əsas xüsusiyyətlərindən biri isə yüksəlişin yüksək volatillik şəraitində baş verməsidir. Hazırkı mərhələdə Bitcoinin 86 min dollar ətrafında konsolidasiyası müşahidə olunur və bazar məlumatları qısamüddətli kapitalın iki istiqamətli mövqelənməyə keçdiyini göstərir. Eyni zamanda, yaxın müddətdə Bitcoin və Ethereum üzrə təxminən 1,81 milyard dollarlıq opsion müqavilələrinin müddətinin başa çatması qiymət dəyişkənliyini artıra biləcək texniki amillərdən biri kimi göstərilir. Bu səbəbdən bir neçə günlük yüksəlişi avtomatik olaraq uzunmüddətli trend kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Tənzimləmə mühiti də bazarın institusional inkişafında mühüm rol oynayır. ABŞ-da rəqəmsal aktivlərlə bağlı daha aydın qaydaların formalaşdırılması istiqamətində SEC və CFTC-nin addımları investorların bazara münasibətinə təsir edən amillər sırasındadır. Avropa İttifaqında isə stabilkoinlərin ehtiyatlarının idarə olunması ilə bağlı qaydaların maliyyə sabitliyinə mümkün təsirləri müzakirə edilir. Bu yanaşma göstərir ki, kriptovalyuta bazarının gələcək inkişafı yalnız qiymət dinamikası ilə deyil, həm də onun ənənəvi maliyyə sistemi ilə hansı hüquqi və institusional çərçivədə inteqrasiya olunacağı ilə müəyyənləşəcək.
Azərbaycan baxımından qlobal kriptobazarda yüksəliş daha çox maliyyə texnologiyalarının inkişafı, rəqəmsal aktivlərə beynəlxalq tələbin dəyişməsi və qlobal investor davranışının izlənilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Qiymətlərin sürətli dəyişməsi isə rəqəmsal aktivlərin yüksək riskli xarakterini bir daha göstərir. Buna görə bazardakı cari yüksəlişin qiymətləndirilməsində yalnız qiymət artımına deyil, institusional vəsait axınlarına, tənzimləmə dəyişikliklərinə, likvidliyə və qlobal faiz siyasətinə birlikdə baxmaq daha dolğun mənzərə yaradır.
Nəticə etibarilə, Bitcoinin 86 min dollardan yuxarı möhkəmlənməsi və digər əsas kriptovalyutaların bahalaşması qlobal risk iştahının güclənməsi, institusional kapitalın bazara qayıtması və rəqəmsal aktivlərə marağın artması ilə paralel gedir. Bununla belə, yüksək volatillik və makroiqtisadi amillərə həssaslıq qalmaqdadır. Kriptobazarın növbəti mərhələdə dayanıqlığı qiymətlərin yalnız yüksəlməsindən deyil, bu artımın real tələb, institusional kapital və daha formalaşmış tənzimləmə mühiti ilə nə dərəcədə dəstəklənməsindən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az