Azərbaycanın “Azeri Light” markalı neftinin qiymətinin 117,74 ABŞ dollarına yüksəlməsi dünya enerji bazarında yüksək qiymətlərin hələ də qorunduğunu göstərir. Son artımla Azərbaycan neftinin bir bareli əvvəlki göstəricidən 0,91 dollar bahalaşıb. Eyni zamanda, noyabr fyuçersləri üzrə Brent neftinin qiyməti 116,43 dollar səviyyəsindədir.
Hazırkı qiymət səviyyəsinin əsas xüsusiyyəti onun Azərbaycanın 2026-cı il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan 65 dollarlıq baza qiymətindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olmasıdır. 117,74 dollar həmin göstəricidən təxminən 81 faiz çoxdur. Bu fərq ilk növbədə neft gəlirlərinin formalaşması baxımından əlverişli xarici qiymət mühiti yaradır. Bununla belə, ixrac gəlirlərinin yalnız bir günün və ya bir neçə hərracın qiyməti əsasında qiymətləndirilməsi düzgün olmaz; əsas göstərici orta ixrac qiyməti və faktiki hasilat-ixrac həcmləridir.
Azərbaycanın neft sektorunun miqyası da bu qiymət dinamikasının əhəmiyyətini artırır. Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında ölkədə kondensatla birlikdə 13,3 milyon ton neft hasil edilib, bunun 10,5 milyon tonu ixrac olunub. Eyni dövrdə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokunun payına 7,9 milyon ton hasilat düşüb.
Dünya bazarındakı qiymətlərin yüksək qalmasının arxasında isə əsasən geosiyasi risklər və təchizatla bağlı qeyri-müəyyənlik dayanır. Sentyabr ayında Yaxın Şərqdəki gərginlik neft və xüsusilə neft məhsulları bazarında təklif risklərini artırıb. Reuters-in məlumatına görə, Səudiyyə Ərəbistanının əsas neft kəmərinin fəaliyyətini bərpa etməsi və Hörmüz boğazından tədarüklə bağlı müsbət siqnallar son günlər qiymətlərin müəyyən qədər geri çəkilməsinə səbəb olub. Lakin regiondakı vəziyyətlə bağlı qeyri-müəyyənlik tam aradan qalxmayıb.
Bu məqam “Azeri Light” üçün xüsusilə vacibdir. Azərbaycan neftinin qiyməti qlobal benchmarklarla, o cümlədən Brentlə sıx əlaqəlidir və beynəlxalq bazarda təklif risklərinin artması neft qiymətlərini yuxarı istiqamətdə hərəkət etdirə bilir. Digər tərəfdən, geosiyasi risklərin azalması və təchizatın bərpası istiqamətində real addımlar qiymət təzyiqini də zəiflədə bilər. Nitekim sentyabrın 22-də Brentin qiyməti təchizatın artacağı gözləntiləri fonunda 100 dollardan aşağı düşüb.
Azərbaycan üçün daha mühüm məsələ yüksək qiymətin dövlət maliyyəsinə təsirinin necə idarə olunmasıdır. Cari qiymətlə büdcə parametri arasındakı böyük fərq neft gəlirlərinin planlaşdırılan səviyyədən yüksək formalaşması üçün imkan yaradır. Lakin neft bazarının dəyişkənliyi nəzərə alınaraq belə qiymət fərqinin tam şəkildə davamlı gəlir mənbəyi kimi qəbul edilməsi risklidir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, əmtəə qiymətlərinin kəskin yüksəlişi ilə formalaşan əlavə fiskal imkanların uzunmüddətli xərclərə çevrilməsi gələcək qiymət enişləri zamanı büdcə dayanıqlığına təzyiq yarada bilər.
Azərbaycanın orta müddətli fiskal planlaşdırmasında da bu yanaşmanın əhəmiyyəti görünür. Maliyyə Nazirliyinin məlumatlarına əsasən, 2026-cı ilin birinci rübündə “Azeri Light”ın orta ixrac qiyməti 85,11 dollar olub və bu göstərici 65 dollarlıq büdcə fərziyyəsindən yuxarıdır. Eyni zamanda, 2026-cı il dövlət büdcəsinin 38,4 milyard manatlıq gəlirlərinin 16,35 milyard manatının neft-qaz sektoru ilə əlaqəli olması nəzərdə tutulub.
Burada əsas iqtisadi nəticə qiymətin 117 dollara çatmasından daha genişdir. Neft gəlirlərinin artması ölkənin xarici ticarət balansına, valyuta daxilolmalarına və fiskal imkanlarına müsbət təsir göstərə bilər. Lakin Azərbaycanın enerji sektorundan əldə olunan əlavə gəlirlərin qeyri-neft iqtisadiyyatında məhsuldarlığı və ixrac imkanlarını artıran istiqamətlərə yönəldilməsi uzunmüddətli baxımdan daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki neft qiyməti yüksəldikdə gəlirlər artır, qiymət azaldıqda isə eyni maliyyə imkanlarının qorunması çətinləşir.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı il üzrə Azərbaycanla bağlı qiymətləndirməsində də neft-qaz hasilatındakı azalma və enerji qiymətlərinin gələcək trayektoriyasına dair yüksək qeyri-müəyyənlik vurğulanır. Fond orta müddətdə daha dayanıqlı cari hesab profisiti üçün qeyri-neft sektorunun rəqabət qabiliyyətinin artırılmasını mühüm amil kimi göstərir.
Beləliklə, “Azeri Light”ın 117,74 dollara yüksəlməsi Azərbaycan üçün cari ixrac gəlirləri baxımından əlverişli qiymət mühitinə işarə edir. Lakin bazardakı yüksək səviyyənin əsas səbəblərinin geosiyasi və təklif riskləri ilə bağlı olması bu üstünlüyün dəyişkən xarakter daşıdığını göstərir. Buna görə də hazırkı qiymət artımının əsas iqtisadi əhəmiyyəti yalnız əlavə neft gəlirində deyil, həmin gəlirlərin fiskal dayanıqlığı, ehtiyatların qorunması və qeyri-neft sektorunun inkişafı ilə necə əlaqələndiriləcəyindədir.
Nuray,
AzNews.az