Antibiotiklərə davamlı bakteriyaların sürətlə yayılması müasir tibbin qarşılaşdığı ən ciddi problemlərdən birinə çevrilir. “Superbit” və ya daha düzgün ifadə ilə “superbakteriya” adlandırılan bu mikroorqanizmlər bir və ya bir neçə antibiotikə müqavimət göstərdiyi üçün adi infeksiyaların müalicəsini çətinləşdirir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2026-cı il məlumatına görə, 2023-cü ildə dünyada laboratoriyada təsdiqlənmiş hər altı bakterial infeksiyadan təxminən biri antibiotiklərə davamlı olub.
Problemin miqyası yalnız xəstəxanalardakı ağır infeksiyalarla məhdudlaşmır. Antibiotiklərə davamlılıq adi sidik yolları və bağırsaq infeksiyalarından tutmuş qan dövranı infeksiyalarına qədər geniş spektrli xəstəliklərin müalicəsini çətinləşdirir. Ən təhlükəli tərəf isə odur ki, infeksiya zamanı əvvəllər effektiv olan dərman artıq nəticə vermədikdə həkimlərin istifadə edə biləcəyi alternativlərin sayı azalır. Bu, müalicənin uzanmasına, xəstəxanada qalma müddətinin artmasına və ölüm riskinin yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bakterial antimikrob müqavimətinin 2021-ci ildə 4,71 milyon ölümlə əlaqəli olduğunu bildirir. 2025-ci ildə qəbul edilmiş qlobal yanaşmada isə 2030-cu ilədək bakterial antimikrob müqaviməti ilə əlaqəli ölümlərin 10 faiz azaldılması hədəfi müəyyənləşdirilib. 2026-cı ilin mayında isə Ümumdünya Səhiyyə Assambleyası 2026–2036-cı illəri əhatə edən yenilənmiş Qlobal Antimikrob Müqavimətə qarşı Fəaliyyət Planını qəbul edib.
Təhlükənin əsas səbəblərindən biri antibiotiklərin düzgün istifadə edilməməsidir. Antibiotiklər virus mənşəli soyuqdəymə və qrip kimi xəstəliklərə qarşı təsir göstərmir. Buna baxmayaraq, onların ehtiyac olmadığı hallarda istifadəsi bakteriyaların həmin dərmanlara uyğunlaşması üçün əlavə imkan yaradır. Müalicənin həkim tərəfindən müəyyən edilmiş müddətdən əvvəl dayandırılması, dərmanın özbaşına seçilməsi və geniş təsir spektrli antibiotiklərin lazımsız istifadəsi də müqavimətin formalaşmasına şərait yarada bilər. WHO antibiotiklərin həddindən artıq və yanlış istifadəsini müqavimətin əsas hərəkətverici amillərindən biri kimi göstərir.
Məsələ insan sağlamlığı ilə yanaşı kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi ilə də birbaşa bağlıdır. Antimikrob preparatlardan heyvandarlıqda istifadə edilməsi davamlı bakteriyaların heyvanlar arasında yayılmasına, daha sonra isə qida zənciri və ətraf mühit vasitəsilə insanlara keçməsinə şərait yarada bilər. Buna görə müasir yanaşmada yalnız xəstəxanalara fokuslanmaq kifayət etmir. İnsan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığını birlikdə nəzərə alan “One Health” modeli ön plana çıxır. WHO-nun 2026–2036-cı illər üzrə fəaliyyət planı da məhz belə çoxsektorlu yanaşmaya əsaslanır.
“Superbakteriya” probleminin iqtisadi tərəfi də kifayət qədər böyükdür. Müalicəsi çətinləşən infeksiyalar səhiyyə xərclərini artırır, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti və ya uzunmüddətli itirilməsinə səbəb olur, xəstəxanaların yükünü ağırlaşdırır. Dünya Bankının hesablamalarına görə, antimikrob müqaviməti nəzarətsiz qalarsa, 2050-ci ilə qədər qlobal ÜDM illik 3,8 faizədək azala və əlavə olaraq 28 milyon insan yoxsulluğa düşə bilər. Daha yeni qiymətləndirmələr isə 2025–2050-ci illərdə dərmanlara davamlı infeksiyalarla əlaqəli 39 milyondan çox ölüm ehtimalını göstərir.
Bu təhlükə Azərbaycan üçün də səhiyyə məsələsindən daha geniş məna daşıyır. Ölkədə antibiotiklərə davamlılığın səviyyəsini qiymətləndirmək üçün laboratoriya diaqnostikasının, infeksiyaların monitorinqinin və antibiotik istifadəsinə dair nəzarətin gücləndirilməsi əhəmiyyətlidir. Dərmanın yalnız reseptlə və düzgün göstəriş əsasında istifadəsi, əhalinin maarifləndirilməsi, xəstəxanalarda infeksiyaya nəzarət tədbirlərinin gücləndirilməsi və baytarlıq sahəsində antibiotik istifadəsinin izlənməsi bu mübarizənin əsas elementləridir.
Digər tərəfdən, yeni antibiotiklərin hazırlanması da problemin həlli üçün vacib istiqamətdir. Lakin yeni dərmanın hazırlanması və bazara çıxarılması uzun illər və böyük maliyyə tələb edir. Üstəlik, yeni antibiotikin yaranması müqavimət problemini birdəfəlik həll etmir, çünki bakteriyalar zaman keçdikcə yeni preparatlara qarşı da davamlılıq formalaşdıra bilər. Buna görə əsas strategiya yalnız yeni dərman axtarmaq deyil, mövcud antibiotiklərin effektivliyini mümkün qədər uzun müddət qorumaqdır.
Maraqlıdır ki, 2023-cü ildə müşahidə olunan müqavimət artımı artıq problemin gələcəyin uzaq təhlükəsi olmadığını göstərir. WHO-nun məlumatına əsasən, 2018–2023-cü illər arasında izlənilən antibiotik-bakteriya kombinasiyalarının 40 faizindən çoxunda müqavimət artıb və artım tempi bəzi hallarda ildə 5–15 faizə çatıb.
Qarşıdakı dövrdə bu problemin qarşısını almağın ən real yolu antibiotiklərdən daha məsuliyyətli istifadə, erkən və dəqiq diaqnostika, infeksiyaların profilaktikası, yeni dərman və vaksinlərin hazırlanması, həmçinin insan, heyvan və ətraf mühit üzrə vahid nəzarət sisteminin qurulmasından keçir. Əks halda, bu gün adi hesab edilən bəzi infeksiyaların gələcəkdə daha mürəkkəb və baha başa gələn tibbi problemə çevrilməsi riski artacaq.
Nuray,
AzNews.az