Azərbaycanda 2030-cu ilədək buğda toxumu ilə təminatın 100 faizə çatdırılması hədəfi kənd təsərrüfatında yalnız toxum istehsalının artırılması deyil, ərzaq təhlükəsizliyinin daha dayanıqlı əsaslara keçirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Hazırda ölkədə buğda və arpa toxumu istehsalının 81 min tondan cari ildə 100 min tona yaxınlaşdırılması nəzərdə tutulur. Toxumçuluqda rəqəmsal xəritələşdirmə, sertifikatlaşdırma və mənşənin izlənməsi kimi mexanizmlərin genişləndirilməsi isə istehsalın həcmi ilə yanaşı keyfiyyət məsələsini də ön plana çıxarır.
Buğda toxumunun yerli mənbələr hesabına təmin edilməsi xüsusilə qlobal kənd təsərrüfatı bazarlarında qiymət və logistika dəyişkənliyinin artdığı şəraitdə əhəmiyyətlidir. Toxum adi kənd təsərrüfatı məhsulu deyil; növbəti ilin məhsuldarlığının başlanğıc nöqtəsidir. İstehsalçı keyfiyyətli və uyğunlaşdırılmış toxuma çıxış əldə etdikdə məhsuldarlığın proqnozlaşdırılması, xəstəliklərə davamlı sortlardan istifadə və səpin prosesinin daha səmərəli təşkili imkanları genişlənir.
Azərbaycanın taxıl istehsalında son illərdə məhsuldarlığın artırılması istiqamətində texnologiyaların tətbiqi də bu prosesin mühüm hissəsidir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkədə 3,5 milyon tona yaxın dənli və dənli paxlalı bitki istehsal olunub. Bununla yanaşı, məhsuldarlıq və iqlim amilləri arasında əlaqə getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Su resurslarının məhdudluğu, temperatur dəyişiklikləri və yağıntı rejiminin qeyri-sabitliyi taxılçılıqda yalnız torpaq və gübrələmə deyil, istifadə olunan sortların uyğunluğunu da strateji məsələyə çevirir.
Məhz bu baxımdan yerli toxumçuluğun inkişafı yalnız idxalı azaltmaq məqsədi daşımamalıdır. Əsas hədəf müxtəlif aqroiqlim zonalarına uyğun, yüksək məhsuldarlıq potensialına malik və xəstəliklərə davamlı sortların seleksiyası və kommersiyalaşdırılmasıdır. Toxumun yerli olması onun avtomatik olaraq daha məhsuldar olması demək deyil. Buna görə 100 faizlik təminat hədəfi keyfiyyət göstəriciləri, sertifikatlaşdırma və sahə sınaqları ilə paralel aparıldıqda daha yüksək iqtisadi nəticə yarada bilər.
Toxum istehsalının rəqəmsallaşdırılması bu mərhələdə ayrıca üstünlük verir. Toxumluq sahələrin rəqəmsal xəritələşdirilməsi və məhsulun mənşəyinin izlənməsi fermerə aldığı toxumun hansı istehsal sahəsindən gəldiyini, hansı standartlara uyğun sertifikatlaşdırıldığını müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bu, bazarda keyfiyyətsiz və mənşəyi qeyri-müəyyən məhsulların dövriyyəsinin məhdudlaşdırılması baxımından da mühüm mexanizmdir.
Bunun iqtisadi nəticəsi yalnız buğda sahələri ilə məhdudlaşmır. Yerli toxumçuluq inkişaf etdikcə seleksiya, laboratoriya, aqronomluq, saxlama, qablaşdırma və logistika kimi əlaqəli xidmət sahələrinə tələbat artır. Beləliklə, toxumçuluq kənd təsərrüfatında ayrıca ixtisaslaşmış iqtisadi fəaliyyət sahəsinin formalaşmasına və özəl investisiyaların cəlb edilməsinə imkan yarada bilər.
İdxal olunan toxumların sortluq və səpin keyfiyyətinə nəzarətin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması da bu prosesin digər mühüm tərəfidir. Burada məqsəd yalnız idxalın məhdudlaşdırılması deyil, bazara daxil olan bütün toxumların keyfiyyət meyarlarının şəffaf və ölçülə bilən olmasıdır. Bu yanaşma yerli istehsalçı üçün də daha sağlam rəqabət mühiti yaradır: yerli toxum yalnız inzibati üstünlüklə deyil, məhsuldarlıq, keyfiyyət və qiymət baxımından rəqabət aparmalıdır.
Azərbaycanın taxıl bazarı üçün bu məsələ həm də idxal ehtiyacının idarə olunması ilə əlaqəlidir. Ölkənin buğda tələbatı yalnız istehsal həcmi ilə deyil, un və çörək sənayesinin, yem sektorunun və əhalinin istehlak strukturunun dəyişməsi ilə müəyyənləşir. Buna görə toxum təminatının 100 faizə çatdırılması ölkənin bütün buğda tələbatının daxili istehsal hesabına ödənilməsi anlamına gəlmir. Daha düzgün yanaşma istehsalın əsas resurslarından biri olan toxum üzrə xarici asılılığın minimuma endirilməsi və məhsuldarlıq potensialının yüksəldilməsidir.
Sertifikatlı ting istehsalının 7 milyon ədədə yaxınlaşması və özəl sektorda in-vitro laboratoriyalarının fəaliyyət göstərməsi də kənd təsərrüfatında biotexnologiya və müasir istehsal metodlarının genişləndiyini göstərir. Bu istiqamətin taxılçılıqla yanaşı meyvəçilik, tərəvəzçilik və digər sahələrə yayılması aqrar istehsalın məhsuldarlıq və keyfiyyət göstəricilərinin yaxşılaşdırılmasına əlavə imkan yaradır.
Qlobal ərzaq bazarında son illərin təcrübəsi göstərir ki, ərzaq təhlükəsizliyi yalnız məhsul ehtiyatının mövcudluğu ilə ölçülmür. Toxum, su, gübrə, enerji, logistika və texnologiya kimi istehsal resurslarına çıxış da eyni dərəcədə vacibdir. Bu baxımdan Azərbaycanın 2030-cu ilədək buğda toxumu ilə tam təminat hədəfi kənd təsərrüfatının daha çox daxili istehsal potensialına söykənməsi istiqamətində uzunmüddətli yanaşmanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Əsas nəticə ondan ibarətdir ki, 100 faiz təminat göstəricisi yalnız istehsal edilən toxumun tonajı ilə deyil, onun fermer üçün real iqtisadi dəyəri ilə ölçüləcək. Yüksək məhsuldarlıq, iqlimə uyğunlaşma, xəstəliklərə davamlılıq, sertifikatlaşdırma və münasib qiymət təmin olunduğu halda yerli toxumçuluğun inkişafı həm fermer təsərrüfatlarının səmərəliliyinə, həm də Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyinin dayanıqlığına daha geniş təsir göstərə bilər.
Nuray,
AzNews.az