Startaplara 20 illik vergi güzəşti: Azərbaycanda innovasiya maliyyələşməsi dəyişir - ŞƏRH
Azərbaycanda 2027-ci ildən startap və innovasiya sektorunun maliyyələşdirilməsi üçün vergi mexanizmlərinin əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməsi təklif olunur. Dəyişikliklər qəbul edilərsə, startaplara investisiya edən fiziki şəxslər, vençur kapitalı fondları və innovasiya fəaliyyəti ilə məşğul olan şirkətlər üçün müxtəlif müddətlərdə gəlir və mənfəət vergisi güzəştləri tətbiq ediləcək. Bundan başqa, elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor xərclərinin 2,5 əmsalla vergi tutulan gəlirdən çıxılması, bulud, proqram təminatı və API xidmətlərinin isə 20 il müddətinə ƏDV-dən azad edilməsi nəzərdə tutulur. Beləliklə, məqsəd yalnız mövcud startapların vergi yükünü azaltmaq deyil, innovasiya layihələrinə özəl kapital axınını stimullaşdırmaqdır.
Təklif olunan modelin ən mühüm tərəfi kapitalın startaplara yönəldilməsini vergi baxımından daha cəlbedici etməsidir. İnnovasiya şirkətlərinin əsas problemi ənənəvi biznesdən fərqli olaraq çox vaxt ilkin mərhələdə kifayət qədər gəlir əldə etməməsi, lakin məhsulun hazırlanması, proqram təminatı, tədqiqat və marketinq üçün ciddi maliyyə tələb etməsidir. Bu səbəbdən bank krediti belə şirkətlər üçün həmişə uyğun maliyyələşmə mənbəyi olmur. Vençur kapitalı və biznes mələkləri kimi risk kapitalı alətləri isə məhz yüksək riskli, lakin böyümə potensialı olan layihələr üçün nəzərdə tutulur.
Təklif olunan dəyişikliklər bu baxımdan mühüm bir problemi hədəfləyir. Fərdi sahibkarın müəyyən şərtlərlə startapın səhmlərinə və ya iştirak payına yatırdığı investisiyanın vergi tutulan gəlirdən çıxılması investorun real maliyyə yükünü azalda bilər. Bununla belə, güzəştdən istifadə üçün investisiyanın ən azı üç il saxlanılması, investorun şirkətin təsisçiləri və rəhbərliyi ilə qarşılıqlı asılı olmaması və müəyyən hallarda 50 faiz və daha çox iştirak payına sahib olmaması kimi məhdudiyyətlərin nəzərdə tutulması mexanizmin sırf vergi optimallaşdırması vasitəsinə çevrilməsinin qarşısını almağa xidmət edir.
Bu yanaşma beynəlxalq praktikadan da kənar deyil. OECD-nin məlumatlarına görə, hökumətlər son illərdə biznesin tədqiqat və innovasiya xərclərini stimullaşdırmaq üçün vergi güzəştlərindən daha geniş istifadə edir. 2025-ci ildə OECD ölkələrinin 34-də R&D xərcləri üzrə vergi güzəştləri mövcud olub. OECD həmçinin kiçik şirkətlərin vergi güzəştlərinə böyük şirkətlərə nisbətən daha həssas reaksiya verdiyini və belə mexanizmlərin biznesin R&D investisiyalarını artırmaqda təsirli ola bildiyini bildirir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ isə bu güzəştlərin real innovasiya fəaliyyəti ilə əlaqələndirilməsidir. Çünki vergi güzəşti özü-özlüyündə yeni texnologiya, ixrac yönümlü məhsul və ya yüksək məhsuldarlıqlı şirkət yaratmır. Güzəştin nəticəsi onun hansı layihələrə, hansı şərtlərlə və nə qədər müddətə tətbiq edilməsindən asılı olacaq. Bu baxımdan elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işlərinə çəkilən xərclərin 2,5 əmsalla nəzərə alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, müəyyən edilmiş şərtlərə uyğun 100 min manatlıq R&D xərci vergi hesablamasında 250 min manatlıq xərc kimi nəzərə alına bilər. Bu, şirkətin innovasiyaya faktiki sərmayə qoymasını vergi baxımından daha sərfəli edir.
OECD-nin son araşdırmaları da R&D vergi güzəştlərinin beynəlxalq səviyyədə innovasiya siyasətinin əsas alətlərindən birinə çevrildiyini göstərir. 2024-cü ildə OECD ölkələrində biznes R&D-yə dövlət dəstəyinin 60 faizi vergi güzəştləri vasitəsilə həyata keçirilib. Bu göstərici 2004-cü ildə 28 faiz idi. Bu, Azərbaycanın təklif etdiyi mexanizmin qlobal iqtisadi siyasətdə istifadə olunan alətlərdən biri ilə uyğunlaşdığını göstərir.
Startapların xarici texnologiya xidmətlərindən istifadə xərclərinin azaldılması da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Müasir rəqəmsal şirkətin fəaliyyətində bulud infrastrukturu, proqram təminatı, platformalar və API xidmətləri əsas xərclər sırasında ola bilər. Bu xidmətlərin qeyri-rezidentlərdən alınması zamanı ƏDV yükünün 20 il müddətinə aradan qaldırılması startapların ilkin əməliyyat xərclərini azalda və onların texnoloji resurslara çıxışını asanlaşdıra bilər. Bununla yanaşı, güzəştin yalnız şirkətin öz fəaliyyətinin təmin edilməsi üçün alınan xidmətlərə şamil edilməsi və həmin xidmətlərin təkrar satışı zamanı tətbiq edilməməsi mexanizmin məqsədli saxlanmasına imkan verir.
Digər maraqlı istiqamət kraudfandinqdir. Startaplara yalnız iri investorların deyil, daha geniş fiziki investor qrupunun vəsait yönəltməsi kapital bazarının dərinləşməsinə şərait yarada bilər. Əgər investor startapda iştirak payı əldə etdikdə gələcək gəlirinə tətbiq olunan vergi yükü azalırsa, riskli innovasiya layihələrinə maraq arta bilər. Burada əsas məsələ investorun qorunması, layihələr barədə şəffaf məlumatların açıqlanması və platformaların etibarlı fəaliyyət göstərməsidir.
Dividendlərə və iştirak paylarının sonradan təqdim edilməsindən əldə olunan gəlirlərə nəzərdə tutulan güzəştlər də kapitalın startap ekosistemində daha uzun müddət qalmasına stimul yarada bilər. Lakin bu mexanizmlərin nəticəsi yalnız güzəştlərin müddəti ilə deyil, şirkətlərin real bazar imkanları ilə müəyyən olunacaq. Startap üçün əsas problem vergi ödəməməkdən daha çox məhsulun bazara çıxarılması, müştəri bazasının genişləndirilməsi, ixrac imkanlarının yaradılması və davamlı gəlir modelinin qurulmasıdır.
Bu baxımdan 10 və 20 illik güzəştlərin tətbiqi dövlət büdcəsi üçün də müəyyən vergi gəliri itkisi yarada bilər. Buna görə uzunmüddətli perspektivdə əsas ölçü güzəşt nəticəsində nə qədər verginin tutulmadığı deyil, həmin güzəştlərin nə qədər əlavə özəl investisiya, yeni şirkət, iş yeri, ixrac gəliri və R&D fəaliyyəti yaratdığı olmalıdır. OECD də vergi güzəştlərinin innovasiya fəaliyyətini stimullaşdırmaqla yanaşı, dövlət üçün fiskal xərc yaratdığını və onların effektivliyinin nəticələr üzrə qiymətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Azərbaycan üçün daha böyük iqtisadi imkan isə bu mexanizmlərin yalnız İKT şirkətləri ilə məhdudlaşmamasıdır. Aqrotexnologiya, süni intellekt, logistika, maliyyə texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik, enerji səmərəliliyi, biotexnologiya və sənaye avtomatlaşdırılması kimi sahələrdə innovasiya şirkətlərinin inkişafı iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə töhfə verə bilər. Xüsusilə yerli şirkətlərin xarici bazarlara çıxara biləcəyi texnoloji məhsulların formalaşması uzunmüddətli perspektivdə vergi güzəştlərinin fiskal xərcini kompensasiya edə biləcək əlavə iqtisadi dəyər yarada bilər.
Nəticədə 2027-ci ildən təklif olunan dəyişikliklər Azərbaycanın startap ekosistemində vergi siyasətinin sadəcə gəlir vergisinin azaldılması səviyyəsindən kapital, R&D və texnologiya xərclərinin stimullaşdırılmasına doğru genişləndiyini göstərir. Bu mexanizmlərin uğuru isə güzəştlərin müddətindən çox onların real innovasiya, investisiya və ixrac nəticələrinə çevrilməsindən asılı olacaq. Əgər vergi üstünlükləri investor, sahibkar, elmi-tədqiqat institutu və texnologiya şirkəti arasında daha sıx maliyyə əlaqəsi yarada bilsə, bu dəyişikliklər Azərbaycanda risk kapitalı bazarının və innovasiya iqtisadiyyatının inkişafı üçün yeni mərhələ formalaşdıra bilər.
Nuray,
AzNews.az