Azərbaycanda kənd təsərrüfatında subsidiyaların istiqaməti getdikcə daha çox məhsulun həcminə deyil, istehsalın keyfiyyətinə və səmərəliliyinə yönəlir. Kənd təsərrüfatı naziri Məcnun Məmmədovun açıqladığı super elit və elit toxum istehsalına daha yüksək subsidiyaların verilməsi planı da bu yanaşmanın mühüm elementlərindən biridir. Yeni mexanizmin əsas məqsədi daha yüksək reproduksiyalı və keyfiyyət göstəriciləri təsdiqlənmiş toxumların istehsalını artırmaq, özəl sektorun bu sahəyə marağını gücləndirmək və nəticədə məhsuldarlığın yüksəldilməsinə şərait yaratmaqdır.
Bu istiqamətdə hüquqi baza da yenilənib. 2026-cı ilin iyulunda qəbul edilmiş yeni “Toxumçuluq haqqında” qanun toxum istehsalı, sertifikatlaşdırma, keyfiyyətə nəzarət, idxal və ixrac proseslərini yenidən tənzimləyir və toxumçuluq subyektlərinin elektron qeydiyyatını nəzərdə tutur. Avqust ayında qanunun tətbiqi ilə bağlı qəbul edilən fərmanla isə “Elektron kənd təsərrüfatı” informasiya sistemində ayrıca toxum altsisteminin yaradılması və toxumun sertifikatlaşdırılmasının elektron qaydada təmin edilməsi müəyyənləşdirilib.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, super elit və elit toxum adi istehsal vasitəsi deyil, sonrakı nəsillər üçün genetik və sort keyfiyyətinin qorunmasında əsas mərhələdir. Mövcud hüquqi terminologiyada super elit toxum orijinal toxumun çoxaldılmasından, elit toxum isə super elit toxumun çoxaldılmasından əldə olunur. Bu mərhələlərdə keyfiyyətin qorunması sonrakı reproduksiyaların məhsuldarlıq və sort xüsusiyyətlərinə birbaşa təsir edir.
Ona görə də yüksək subsidiyanın məhz toxumçuluğun ilkin və daha yüksək reproduksiya mərhələlərinə yönəldilməsi iqtisadi baxımdan məntiqli yanaşmadır. Fermerin əldə etdiyi məhsuldarlıq yalnız torpağın münbitliyi, gübrə və aqrotexniki tədbirlərdən asılı deyil. Əkin materialının genetik potensialı, xəstəliklərə davamlılığı, yerli iqlim şəraitinə uyğunluğu və səpin keyfiyyəti də nəticəni müəyyənləşdirir. Bu sahədə keyfiyyətli yerli toxum bazasının genişlənməsi idxaldan asılılığın müəyyən qədər azalmasına və kənd təsərrüfatı istehsalında daha sabit planlaşdırmaya imkan verə bilər.
Yeni qanunun digər mühüm tərəfi özəl sektorun rolunun genişləndirilməsidir. Toxum istehsalı yalnız dövlət təsərrüfatlarının fəaliyyəti ilə məhdudlaşdıqda bazarda çeşid, rəqabət və investisiya imkanları daralır. Özəl şirkətlərin yüksək reproduksiyalı toxum istehsalına cəlb edilməsi isə seleksiya, çoxaltma, emal, qablaşdırma və sertifikatlaşdırma üzrə yeni biznes imkanları yarada bilər. Lakin bunun effektiv olması üçün subsidiya yalnız istehsal edilmiş toxumun həcminə deyil, onun sertifikatlaşdırılmış keyfiyyətinə və real bazar tələbinə bağlanmalıdır.
Məhz burada yeni elektron uçot və sertifikatlaşdırma sistemi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi sənədlərə əsasən, toxum əməliyyatçılarının qeydiyyatı, toxumluq əkinlər, bitki materialları və sertifikatlaşdırma ilə bağlı məlumatların vahid informasiya ehtiyatında toplanması nəzərdə tutulur. Bu, həm dövlət nəzarətini asanlaşdıra, həm də fermerin aldığı toxumun mənşəyi və keyfiyyəti barədə daha şəffaf məlumat əldə etməsinə imkan verə bilər.
Digər tərəfdən, yüksək subsidiya mexanizminin düzgün dizaynı xüsusilə vacibdir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, kənd təsərrüfatına dövlət dəstəyi məhsulun həcminə və ya konkret istehsal vasitəsinə həddindən artıq bağlandıqda bazar siqnallarını poza bilər. OECD-nin 2025-ci il qiymətləndirməsinə görə, 2022–2024-cü illərdə 54 ölkədə kənd təsərrüfatına illik orta hesabla 842 milyard ABŞ dolları həcmində müxtəlif formalarda dəstək göstərilib və təşkilat daha hədəfli, innovasiya və məhsuldarlığa yönəlmiş dəstək mexanizmlərinin daha səmərəli ola biləcəyini vurğulayır.
Bu baxımdan Azərbaycanda super elit və elit toxuma daha yüksək subsidiya verilməsi sırf fermerə əlavə maliyyə dəstəyi kimi deyil, uzunmüddətli məhsuldarlıq siyasətinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər subsidiyanın nəticəsi daha keyfiyyətli toxum istehsalı, yüksək məhsuldarlıq, xəstəlik və iqlim risklərinə daha davamlı sortların yayılması və özəl investisiyaların artması olarsa, büdcədən ayrılan vəsaitin iqtisadi geri dönüşü də daha yüksək olacaq.
Nazirin açıqladığı süni intellekt əsaslı əkin planlaşdırılması mexanizmi isə bu siyasətin digər tərəfidir. Məqsəd fermerə əkin aparmazdan əvvəl bazarda hansı məhsula nə qədər sahənin yönəldildiyini göstərmək, gələcəkdə isə müəyyən məhsullar üzrə subsidiyalaşdırılan əkin sahəsinə limit tətbiq etməkdir. Bu yanaşma tətbiq edilərsə, fermer qərarını yalnız əvvəlki ilin qiymətinə deyil, bazardakı gözlənilən təklifə dair daha geniş informasiyaya əsaslandıra bilər.
Bu mexanizmin əhəmiyyəti xüsusilə müəyyən məhsullar üzrə eyni vaxtda həddindən artıq əkin aparılması nəticəsində yaranan qiymət dalğalanmalarının qarşısının alınmasında özünü göstərə bilər. Məsələn, bir il yüksək gəlir gətirən məhsul növbəti mövsümdə çoxsaylı fermerin eyni məhsula yönəlməsinə səbəb olarsa, təklifin kəskin artması qiymətlərin aşağı düşməsinə və fermer gəlirlərinin azalmasına gətirib çıxara bilər. Əkin qərarlarının bazar məlumatları ilə əvvəlcədən əlaqələndirilməsi bu riski azaltmağa xidmət edə bilər.
Lakin süni intellekt mexanizminin uğuru yalnız texnologiyadan asılı olmayacaq. Fermerə verilən məlumatın dəqiqliyi, proqnozların keyfiyyəti, bazar dəyişikliklərinin nəzərə alınması və sistemin vaxtında yenilənməsi həlledici olacaq. Eyni zamanda kənd təsərrüfatında iqlim, su təminatı, ixrac imkanları və regional tələbat kimi amillər də nəzərə alınmalıdır. Buna görə belə bir sistem fermerin qərarını tam əvəz edən deyil, qərarverməni məlumatla gücləndirən alət kimi qurulduqda daha səmərəli nəticə verə bilər.
Ümumilikdə, toxumçuluqda yüksək subsidiyalarla rəqəmsal əkin planlaşdırılmasının paralel tətbiqi kənd təsərrüfatı siyasətində iki fərqli problemi eyni vaxtda həll etməyə yönəlir: bir tərəfdən istehsalın keyfiyyət və məhsuldarlığını artırmaq, digər tərəfdən isə bazarın real tələbindən artıq istehsalın qarşısını almaq. Bu iki istiqamət bir-birini tamamladıqda subsidiya siyasəti yalnız istehsalı artıran mexanizm deyil, kənd təsərrüfatında daha balanslı və rəqabətqabiliyyətli istehsal strukturunun formalaşmasına xidmət edən iqtisadi alətə çevrilə bilər.
Nuray,
AzNews.az