Ələt Azad İqtisadi Zonasında silisium karbid, silisium oksid və silisium istehsalının təşkili ilə bağlı investisiya sənədinin imzalanması Azərbaycanın yüksək əlavə dəyərli sənaye sahələrinə çıxışı baxımından diqqətçəkən addımdır. Layihənin əhəmiyyəti yalnız yeni istehsal müəssisəsinin yaradılması ilə məhdudlaşmır. Silisium və onun törəmələri elektronika, enerji avadanlıqları, yarımkeçiricilər, avtomobil sənayesi və digər yüksək texnologiyalı sahələrdə istifadə olunduğundan, belə istehsalın ölkədə qurulması Azərbaycanın sənaye zəncirində daha yuxarı mərhələlərə keçidi üçün imkan yaradır.
Silisium karbidin seçilməsi xüsusilə aktualdır. Qlobal enerji keçidi və elektrik nəqliyyatının sürətlə yayılması bu materiala olan tələbi artıran əsas amillərdəndir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə dünyada elektrik avtomobillərinin satışı 21 milyon ədədə çatıb və yeni avtomobil satışlarının təxminən hər dördündən biri elektrikli olub. Silisium karbid əsaslı yarımkeçiricilər isə elektrik avtomobillərinin invertorları, bort şarj sistemləri və digər yüksək gərginlikli enerji elektronikasında istifadə edilir.
Bu materialın üstünlüyü onun enerji itkilərini azaltması və yüksək gərginlik şəraitində daha səmərəli işləməsi ilə bağlıdır. ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatına əsasən, silisium karbid texnologiyası ənənəvi silisium əsaslı həllərlə müqayisədə daha yüksək səmərəlilik və gərginlik imkanları yaradır; bu isə elektrik avtomobillərində daha sürətli enerji doldurma və müəyyən hallarda yürüş məsafəsinin artırılması ilə nəticələnə bilər. Buna görə dünyada silisium karbid yalnız kimya və material sənayesinin məhsulu deyil, enerji transformasiyasının vacib komponentlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ isə bu qlobal tələbin hansı hissəsinin ölkə daxilində iqtisadi dəyərə çevriləcəyidir. Əgər Ələt Azad İqtisadi Zonasında yaradılacaq istehsal yalnız ilkin materialların hazırlanması ilə kifayətlənməsə, gələcəkdə daha yüksək emal mərhələlərinə keçid üçün sənaye bazası formalaşa bilər. Silisium əsaslı materiallardan yarımkeçirici komponentlərə, enerji elektronikasına və digər texnoloji məhsullara qədər uzanan zəncirin müxtəlif mərhələlərinin ölkədə lokallaşdırılması ixracın strukturunu dəyişdirmək və vahid məhsul üzrə yaradılan əlavə dəyəri artırmaq imkanına malikdir.
Ələt Azad İqtisadi Zonasının yerləşməsi də layihənin iqtisadi potensialını gücləndirən amillərdən biridir. Zona Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının yaxınlığında, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir. AFEZ-in rəsmi məlumatına görə, burada yüksək əlavə dəyərli və ixracyönümlü istehsal müəssisələri üçün vergi və gömrük güzəştləri, hazır sənaye infrastrukturu və logistika imkanları təqdim olunur.
Bu modelin başqa bir üstünlüyü istehsal ilə ixrac logistikasının bir-birinə yaxın yerləşməsidir. Silisium və silisium karbid kimi sənaye məhsullarında nəqliyyat xərcləri, çatdırılma müddəti və təchizat zəncirinin etibarlılığı beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinə təsir edən amillərdir. Ələtin dəniz, dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı ilə əlaqəsi istehsal olunan məhsulların müxtəlif bazarlara çıxarılmasını asanlaşdıra bilər. AFEZ-də istehsal olunan malların ən azı 75 faizinin Azərbaycan ərazisindən kənara ixrac edilməsi tələbi də zonanın əsas istiqamətinin daxili bazardan daha çox beynəlxalq istehsal və ixrac platforması olduğunu göstərir.
Bununla belə, yüksək texnologiyalı istehsalın iqtisadi nəticəsi yalnız müəssisənin yaradılması ilə ölçülmür. Burada əsas göstəricilər məhsulun beynəlxalq standartlara uyğunluğu, texnoloji proseslərin sabitliyi, istehsalın miqyası, enerji səmərəliliyi, ixtisaslı kadr təminatı və xarici alıcılarla uzunmüddətli müqavilələrin formalaşması olacaq. Xüsusilə silisium karbid kimi texniki tələbləri yüksək olan materiallarda keyfiyyət və etibarlılıq ixrac bazarlarına daxil olmaq üçün mühüm şərtdir.
Layihənin perspektiv baxımından daha geniş əhəmiyyəti isə sənaye ekosisteminin yaranması ilə bağlıdır. Əgər əsas istehsalın ətrafında materialların emalı, avadanlıq istehsalı, texniki xidmət, laboratoriya, sertifikatlaşdırma və mühəndislik xidmətləri kimi əlavə fəaliyyətlər formalaşarsa, bir investisiya layihəsi daha geniş sənaye zəncirinin başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər. Belə zəncirin inkişafı yerli mütəxəssislər üçün yeni texniki bacarıqların formalaşmasına və Azərbaycanın yüksək texnologiyalı istehsal üzrə insan kapitalının genişlənməsinə də şərait yaradar.
Dünya bazarında elektrik avtomobilləri, bərpa olunan enerji sistemləri və yüksək səmərəli enerji elektronikası genişləndikcə silisium karbid kimi materialların strateji əhəmiyyəti də artır. Azərbaycanda bu istiqamətdə istehsalın qurulması ölkənin enerji resurslarından əlavə, texnoloji və sənaye imkanları əsasında ixrac gəlirləri yaratmaq üçün yeni kanal formalaşdırır. Ələt Azad İqtisadi Zonasının təqdim etdiyi logistika və investisiya imkanları ilə belə layihələrin birləşməsi isə qeyri-neft sənayesinin daha mürəkkəb və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə doğru şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətli mərhələdir.
Nuray,
AzNews.az