Süni intellektin sürətli inkişafı texnologiyanın tənzimlənməsini artıq ayrı-ayrı ölkələrin daxili siyasəti deyil, qlobal iqtisadi və təhlükəsizlik məsələsi kimi gündəmə gətirib. “Microsoft”un qurucusu Bill Qeytsin fikrincə, dövlətlərin süni intellekt üzrə ortaq normalara razılaşması Soyuq müharibə dövründə nüvə silahlarına dair məhdudiyyətlərin razılaşdırılmasından belə çətin ola bilər. Onun bu yanaşması əsasən süni intellektin həm iqtisadi rəqabət, həm də təhlükəsizlik aləti kimi sürətlə yayılması ilə bağlıdır.
Nüvə silahlarına nəzarət üzrə sazişlərdə əsas obyekt nisbətən aydın idi: dövlətlərin malik olduğu silahların sayı, sınaqları, daşıyıcı sistemləri və müəyyən kateqoriyaların məhdudlaşdırılması ölçülə bilən parametrlərlə müəyyən edilirdi. Süni intellektdə isə texnologiyanın sərhədlərini müəyyənləşdirmək daha mürəkkəbdir. Eyni model kommersiya xidməti, elmi tədqiqat aləti, sənaye avtomatlaşdırması və kibertəhlükəsizlik vasitəsi kimi istifadə oluna bilər. Bu səbəbdən onun hansı mərhələdə riskli texnologiyaya çevrildiyini universal şəkildə müəyyənləşdirmək çətindir.
Digər mühüm fərq ondan ibarətdir ki, süni intellekt üzrə qlobal rəqabətin iqtisadi ölçüsü son dərəcə böyükdür. Ölkələr daha güclü modellərə, hesablama resurslarına, çiplərə, məlumat infrastrukturlarına və mütəxəssis bazasına sahib olmaqla məhsuldarlıq və texnoloji üstünlük əldə etməyə çalışırlar. Belə şəraitdə tənzimləmə yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi deyil, eyni zamanda innovasiya və rəqabət qabiliyyətinə təsir edən iqtisadi mexanizm kimi qəbul edilir. Dövlətlərin eyni qaydalar ətrafında birləşməsi də məhz bu çoxşaxəli maraqlar səbəbindən çətinləşir.
Bununla yanaşı, risklər artıq yalnız nəzəri müzakirə səviyyəsində deyil. Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı il təhlillərində süni intellektin maliyyə sektorunda kibertəhlükələrin sürətini, miqyasını və yayılma imkanlarını artırdığı vurğulanır. Fond xüsusilə banklar və maliyyə infrastrukturlarının eyni proqram təminatı, bulud xidmətləri və digər texnoloji təchizatçılardan asılılığını sistemli risk kanalı kimi qiymətləndirir. Eyni texnoloji zəifliyin bir neçə maliyyə qurumunda paralel şəkildə istismar olunması lokal insidenti daha geniş maliyyə sabitliyi probleminə çevirə bilər.
Enerji sektoru da oxşar yanaşma tələb edir. Elektrik şəbəkələrinin idarə edilməsində rəqəmsal sistemlərin və avtomatlaşdırmanın genişlənməsi əməliyyat səmərəliliyini yüksəltsə də, həmin sistemlərin kibertəhlükəsizliyi daha böyük əhəmiyyət qazanır. Süni intellekt hücumların hazırlanmasını və zəifliklərin aşkarlanmasını sürətləndirə bildiyi kimi, müdafiə mexanizmlərinin də daha çevik qurulmasına imkan verir. Buna görə qlobal tənzimləmənin məqsədi texnologiyanın istifadəsini ümumilikdə məhdudlaşdırmaqdan çox, onun yüksək riskli tətbiqlərində təhlükəsizlik standartlarını, məsuliyyət mexanizmlərini və nəzarət çərçivələrini uyğunlaşdırmaq istiqamətində formalaşa bilər.
Maliyyə sektorunda süni intellektin yaratdığı risklərin iqtisadi nəticəsi də diqqətəlayiqdir. BVF-nin son araşdırmalarına görə, süni intellekt ticarət, kreditləşmə və maliyyə nəzarəti proseslərini sürətləndirə, əməliyyat xərclərini azalda və qərarların daha operativ qəbuluna imkan verə bilər. Lakin eyni zamanda çoxsaylı maliyyə iştirakçısının oxşar modellərdən istifadə etməsi bazarda qərarların sinxronlaşması və texnoloji asılılıqların artması riskini yüksəldə bilər. Fond bu səbəbdən süni intellektin maliyyə sabitliyi baxımından həm səmərəlilik, həm də yeni risk kanalı olduğunu qeyd edir.
Məhz bu ikili xarakter qlobal razılaşmanın nüvə silahlarına nəzarət sazişlərindən fərqli olmasının əsas səbəblərindən biridir. Nüvə silahları əsasən dövlətlərin nəzarətində olan strateji hərbi sistemlərdir. Süni intellekt isə dövlət qurumlarından tutmuş özəl şirkətlərə, banklara, universitetlərə və milyonlarla fərdi istifadəçiyə qədər geniş ekosistemə yayılır. Deməli, gələcək beynəlxalq qaydalar yalnız dövlətlərarası öhdəlikləri deyil, özəl sektorun məsuliyyətini, məlumatların qorunmasını, model təhlükəsizliyini, kritik infrastrukturun dayanıqlığını və texnologiya təchizatçılarına nəzarəti də əhatə etməlidir.
Azərbaycan üçün də bu prosesin iqtisadi əhəmiyyəti artır. Süni intellektin bankçılıq, logistika, enerji, kənd təsərrüfatı və dövlət xidmətlərində tətbiqinin genişlənməsi məhsuldarlığın yüksəldilməsi üçün imkan yaradır. Eyni zamanda rəqəmsal infrastrukturların daha sıx inteqrasiyası kibertəhlükəsizlik və texnoloji dayanıqlıq tələblərini gücləndirir. Qlobal praktikada formalaşan yeni standartların izlənilməsi və milli rəqəmsal infrastrukturun həmin tələblərlə uyğunlaşdırılması bu baxımdan iqtisadi təhlükəsizliyin mühüm elementlərindən birinə çevrilir.
Beləliklə, süni intellekt üzrə beynəlxalq razılaşmanın çətinliyi texnologiyanın yalnız təhlükəli olmasından deyil, onun eyni vaxtda iqtisadi artım, rəqabət, milli təhlükəsizlik və sosial inkişaf aləti olmasından irəli gəlir. Qlobal yanaşmanın əsas istiqaməti də getdikcə “süni intellektdən istifadə edilsin, yaxud edilməsin” sualından daha çox “yüksək riskli istifadələr necə idarə olunsun və sistemlər necə dayanıqlı saxlanılsın” məsələsinə keçir. Bu yanaşma texnoloji inkişafla təhlükəsizlik arasında balansın qorunması baxımından daha praktik çərçivə yaradır.
Nuray,
AzNews.az