Şirniyyat və digər qida məhsullarında istifadə olunan E951 kodlu aspartamın xərçəng riski ilə əlaqələndirilməsi istehlakçılar arasında narahatlıq yaradan mövzulardandır. Mövcud elmi məlumatlar məsələyə daha fərqli və ehtiyatlı yanaşma tələb edir. Aspartamın xərçəngə səbəb olduğu artıq sübut edilmiş fakt kimi təqdim edilə bilməz. 2023-cü ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Xərçəng üzrə Beynəlxalq Araşdırmalar Agentliyi (IARC) maddəni “insanlar üçün mümkün kanserogen” olan 2B qrupuna daxil etsə də, eyni vaxtda FAO/ÜST-nin Qida Əlavələri üzrə Birgə Ekspert Komitəsi (JECFA) xərçənglə əlaqəyə dair sübutları inandırıcı hesab etməyib və təhlükəsiz gündəlik qəbul həddini dəyişməyib.
Burada əsas fərq “təhlükə” ilə “real risk” anlayışları arasındadır. IARC-ın 2B təsnifatı bir maddənin müəyyən şəraitdə xərçəng yaratmaq potensialına dair elmi sübutların məhdud olduğunu göstərir. Bu kateqoriya konkret insanın həmin maddəni adi miqdarda qəbul etdikdə xərçəngə tutulma ehtimalının nə qədər artdığını göstərmir. IARC özü də bildirir ki, onun təsnifatları kanserogen təhlükənin gücünü qiymətləndirir, konkret məruzqalma səviyyəsində xəstəlik riskini müəyyənləşdirmir.
Aspartam üzrə elmi müzakirənin mürəkkəbliyi də məhz burada ortaya çıxır. IARC insanlarda qaraciyər xərçənginin müəyyən növü ilə bağlı məhdud sübutlar aşkar edib. Lakin araşdırmalardakı məhdudiyyətlər səbəbindən bu əlaqənin səbəb-nəticə xarakteri daşıdığı qənaətinə gəlmək mümkün olmayıb. JECFA isə insan və heyvan tədqiqatlarını ayrıca qiymətləndirərək aspartamın qəbulu ilə sağlamlığa mənfi təsirlər arasında inandırıcı əlaqə müəyyən etməyib.
Məhz buna görə beynəlxalq səhiyyə qurumları aspartamın istifadəsini tamamilə dayandırmaq əvəzinə qəbul miqdarına əsaslanan yanaşmanı saxlayıblar. JECFA aspartam üçün gündəlik qəbul edilə bilən miqdarı bədən çəkisinin hər kiloqramına 40 milliqram səviyyəsində təsdiqləyib. Məsələn, çəkisi 70 kiloqram olan yetkin insan üçün bu hədd gündə 2,8 qram aspartama bərabərdir. ÜST bildirir ki, tərkibində 200-300 milliqram aspartam olan bir banka pəhriz içkisindən söhbət gedirsə, belə bir şəxsin yalnız həmin məhsul hesabına gündə 9-14 banka istehlak etməsi qəbul həddini keçməsinə səbəb ola bilər.
Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatının hazırkı məlumatları da aspartamın qida məhsullarında istifadəsinə icazə verildiyini və E951 kodunun məhsulların etiketində göstərilməli olduğunu təsdiqləyir. EFSA-nın mövcud qiymətləndirməsinə əsasən, aspartam Avropa İttifaqında içkilər, desertlər, şirniyyatlar, süd məhsulları, saqqız və digər məhsullarda istifadə üçün təsdiqlənib.
Bu isə şirniyyatların həddindən artıq istehlakının sağlamlıq baxımından əhəmiyyətsiz olduğu anlamına gəlmir. Burada əsas məsələ konkret bir qida əlavəsindən daha geniş qidalanma kontekstidir. Şirniyyatların tez-tez və yüksək miqdarda istehlakı ümumi rasionun enerji sıxlığını artırır və balanslı qidalanmanı zəiflədə bilər. Xüsusilə yüksək kalorili, şəkərli və ultraemal olunmuş məhsulların çox istehlakı ilə bağlı sağlamlıq riskləri yalnız aspartamın mövcudluğu ilə izah edilə bilməz.
Digər tərəfdən, aspartamın şəkərdən təxminən 200 dəfə şirin olması onun məhsullarda çox az miqdarda istifadə edilməsinə imkan verir. Buna görə məhsulun üzərində E951 kodunun olması avtomatik olaraq həmin qidanın təhlükəli olduğu anlamına gəlmir. Real qiymətləndirmə üçün maddənin hansı miqdarda qəbul edildiyi, istehlakın nə qədər tez-tez təkrarlandığı və şəxsin ümumi qidalanma xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır.
Elmi yanaşmada başqa mühüm məqam da odur ki, IARC və JECFA-nın nəticələri bir-birinə zidd hökm kimi qəbul edilməməlidir. Bu qurumlar fərqli suallara cavab verirlər: IARC maddənin kanserogen təhlükə potensialını, JECFA isə müəyyən məruzqalma səviyyəsində sağlamlıq riskini qiymətləndirir. Buna görə aspartamın “mümkün kanserogen” kateqoriyasına salınması onun gündəlik normada istifadəsinin mütləq şəkildə xərçəngə səbəb olduğu mənasına gəlmir.
İstehlakçı üçün praktik nəticə məhsul etiketində E951 kodunu gördükdə avtomatik narahatlığa düşmək deyil, ümumi qidalanma balansına və məhsulların qəbul miqdarına diqqət yetirməkdir. Xüsusilə müxtəlif qida və içkilərdən eyni maddənin qəbul edilməsi mümkün olduğundan, gündəlik ümumi istehlakın nəzərə alınması daha düzgün yanaşmadır. Eyni zamanda elmi qurumların yeni tədqiqatları izləməsi vacibdir, çünki IARC özü də mövcud sübutların məhdud olduğunu və daha keyfiyyətli araşdırmalara ehtiyac qaldığını vurğulayır.
Beləliklə, E951 aspartamın xərçəng riskini artırdığı barədə qəti hökm vermək mövcud elmi konsensusun sərhədlərini aşır. Hazırkı məlumatlar maddənin mümkün kanserogen təhlükə kimi araşdırıldığını, lakin beynəlxalq risk qiymətləndirmələrində müəyyən edilmiş gündəlik qəbul həddinin dəyişdirilmədiyini göstərir. Bu səbəbdən məsələyə ən düzgün yanaşma qorxu yaratmaqdan deyil, elmi sübutların gücünü, qəbul miqdarını və fərdi istehlak vərdişlərini birlikdə nəzərə almaqdan keçir.
Nuray,
AzNews.az