Azərbaycandakı qoruqlardan 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında 4,1 milyon manatdan artıq gəlirin əldə olunması təbiət və mədəni irs məkanlarının turizm iqtisadiyyatında ayrıca gəlir mənbəyinə çevrildiyini göstərir. Dövlət Turizm Agentliyinin Qoruqların İdarəetmə Mərkəzinin məlumatına görə, sözügedən vəsaitin bir hissəsi qoruqların infrastrukturunun saxlanılmasına və inkişafına yönəldilir, digər hissəsindən isə vergi və digər ödənişlər dövlətə həyata keçirilir. Burada mühüm məqam gəlirin yalnız bilet satışından formalaşmasıdır ki, bu da qoruqların kommersiya potensialının hələ tam reallaşdırılmadığını göstərən göstəricilərdən biridir.
Qoruqların turizm məhsulu kimi əhəmiyyəti son illərdə daha aydın görünür. Dövlət Turizm Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ilin ilk doqquz ayında onun tabeliyindəki qoruq və mədəniyyət müəssisələrini 706 494 nəfər ziyarət edib. Ziyarətçilərin 547 323 nəfərinin əcnəbi turist olması bu məkanların yalnız daxili turizm üçün deyil, Azərbaycanın beynəlxalq turizm təklifinin də bir hissəsinə çevrildiyini göstərir. Həmin dövrdə bilet satışından 4,82 milyon manat gəlir əldə edilməsi də ziyarətçi axınının birbaşa iqtisadi nəticəsini ortaya qoyur.
Azərbaycanın turizm bazarının ümumi dinamikası da qoruqlar üçün yeni imkanlar yaradır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ilin yanvar-avqust aylarında ölkəyə 1,72 milyon əcnəbi və vətəndaşlığı olmayan şəxs gəlib. Bu dövrdə bəzi uzaq və alternativ turizm bazarlarından, o cümlədən Çin, Yaponiya, ABŞ, Almaniya və Böyük Britaniyadan gələnlərin sayında artım qeydə alınıb. Bu tendensiya təbiət, mədəniyyət və irs turizmi kimi daha spesifik məhsulların xarici turistlərə təqdim olunması üçün bazarın genişləndiyini göstərir.
Qoruqların iqtisadi potensialı yalnız giriş biletlərinin satışından ibarət deyil. Dünyanın müxtəlif turizm məkanlarında təbiət qoruqları və tarixi ərazilər ətrafında bələdçi xidmətləri, tematik ekskursiyalar, yerli məhsulların satışı, iaşə, suvenir istehsalı, foto və digər təcrübə əsaslı xidmətlər əlavə gəlir mənbələri yaradır. Belə yanaşmada əsas məqsəd ziyarətçidən daha çox ödəniş almaq deyil, onun qoruqda keçirdiyi vaxtı və əldə etdiyi turizm təcrübəsinin çeşidini artırmaqdır. Bu isə yerli sahibkarlığın və xidmət sektorunun dövriyyəsinə də müsbət təsir göstərə bilər.
Dövlət-özəl tərəfdaşlığı modelinin bu istiqamətdə əhəmiyyəti də məhz buradan irəli gəlir. Qoruqların idarə olunması ilə bağlı əsas funksiyalar dövlətin nəzarətində qalmaqla, xidmətlərin müəyyən hissəsində özəl sektorun iştirakının genişləndirilməsi yeni turizm məhsullarının yaradılmasını sürətləndirə bilər. Burada infrastrukturun qorunması ilə kommersiya fəaliyyətinin balanslaşdırılması vacibdir. Çünki qoruğun iqtisadi dəyərinin artırılması onun təbii və mədəni irs xüsusiyyətlərinin qorunması hesabına həyata keçirilməməlidir.
Bu baxımdan əldə olunan gəlirin infrastrukturun inkişafına yönəldilməsi ayrıca iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. Ziyarətçi sayının artması yollar, piyada marşrutları, sanitar qovşaqlar, məlumatlandırma sistemləri, təhlükəsizlik və rəqəmsal xidmətlərə tələbi yüksəldir. İnfrastrukturun keyfiyyəti isə öz növbəsində turist məmnuniyyətinə və həmin məkanın təkrar ziyarət potensialına təsir edir. Beləliklə, turizmdən əldə olunan gəlirin müəyyən hissəsinin yenidən turizm infrastrukturuna yatırılması özünü gücləndirən iqtisadi dövr yarada bilər.
Azərbaycanın 2026-2030-cu illər üçün turizmin inkişafına dair Dövlət Proqramında rəqabətqabiliyyətli turizm məhsullarının yaradılması, regionlarda turizmin inkişafının təşviqi, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi və marketinq imkanlarının genişləndirilməsi prioritet istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib. Qoruqların inkişafı bu hədəflərlə birbaşa uzlaşır, çünki regionlarda yerləşən təbii və tarixi məkanların turizm dövriyyəsinə daha çox cəlb olunması həm ərazi üzrə iqtisadi aktivliyi, həm də turizm məhsulunun coğrafi şaxələndirilməsini dəstəkləyə bilər.
Digər mühüm məsələ turist başına düşən orta gəlirin artırılmasıdır. Qoruqlara gələn insanların sayının yüksəlməsi mühüm göstəricidir, lakin turizmin iqtisadi səmərəliliyini yalnız ziyarətçi sayı ilə ölçmək kifayət deyil. Turistin həmin ərazidə nə qədər vaxt keçirməsi, yerləşmə və iaşə xidmətlərindən istifadə edib-etməməsi, yerli məhsullara və əlavə xidmətlərə nə qədər vəsait xərcləməsi də region üçün yaradılan iqtisadi dəyəri müəyyən edir. Buna görə qoruqların ayrıca turizm məkanı kimi deyil, ətrafdakı hotel, restoran, nəqliyyat, sənətkarlıq və digər xidmətlərlə əlaqəli vahid turizm ekosisteminin tərkib hissəsi kimi inkişaf etdirilməsi daha geniş iqtisadi nəticə yarada bilər.
Bu yanaşma həm də regionlarda məşğulluğun genişlənməsi üçün imkan yaradır. Turist axınının artması bələdçilik, nəqliyyat, iaşə, yerləşmə və yerli məhsulların satışı kimi fəaliyyət sahələrinə əlavə tələb formalaşdırır. Beləliklə, qoruğa daxil olan hər bir turistdən əldə olunan bilet gəlirindən daha böyük iqtisadi effekt həmin turistin regionda yaratdığı ümumi xərclər hesabına formalaşa bilər.
Nəticədə, 4,1 milyon manatdan artıq gəlir qoruqların artıq turizm iqtisadiyyatının real iştirakçısına çevrildiyini göstərir. Qarşıdakı mərhələdə əsas imkan gəlirin yalnız bilet satışlarından deyil, ziyarətçi təcrübəsini zənginləşdirən əlavə xidmətlərdən də formalaşdırılmasıdır. Dövlət-özəl tərəfdaşlığının genişləndirilməsi, infrastrukturun inkişafı və regional turizm məhsullarının vahid şəkildə təqdim edilməsi bu məkanların iqtisadi potensialını daha da artıra bilər. Eyni zamanda bütün bu proseslərin təbii və mədəni irsin qorunması prinsipi ilə paralel aparılması qoruqların uzunmüddətli turizm dəyərinin saxlanılması baxımından əsas şərtdir.
Nuray,
AzNews.az