Ələt ərazisində quru yük limanı və multimodal logistika mərkəzinin yaradılması Azərbaycanın Orta Dəhliz üzərindəki tranzit imkanlarını yeni mərhələyə çıxara bilər. Dünya Bankının qiymətləndirməsinə görə, belə bir infrastrukturun formalaşdırılması ölkənin Cənubi Qafqazda yüklərin konsolidasiyası üzrə əsas qovşaqlardan birinə çevrilməsinə imkan verə bilər. Bununla paralel olaraq gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, vahid rəqəmsal tranzit sənədinin tətbiqi və region ölkələrinin logistika sistemlərinin inteqrasiyası dəhlizin səmərəliliyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Ələtin üstünlüyü onun müxtəlif nəqliyyat vasitələrinin bir nöqtədə əlaqələndirilməsi üçün əlverişli coğrafi mövqeyindən irəli gəlir. Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyadan daxil olan yüklər burada dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı ilə birləşdirilərək Gürcüstan, Türkiyə və Avropa istiqamətinə yönləndirilə bilər. Belə modeldə logistika mərkəzi sadəcə yüklərin saxlanıldığı məkan deyil, onların çeşidləndirildiyi, konsolidasiya edildiyi, müxtəlif nəqliyyat vasitələri arasında ötürüldüyü və sənədləşmə proseslərinin əlaqələndirildiyi kompleks infrastruktur rolunu oynayır.
Qlobal logistika təcrübəsində multimodal mərkəzlərin əhəmiyyəti məhz bu funksional inteqrasiyadan qaynaqlanır. Yükün bir nəqliyyat növündən digərinə keçirilməsi zamanı yaranan vaxt itkisi nə qədər az olarsa, marşrutun ümumi maya dəyəri də bir o qədər aşağı düşür. Xüsusilə konteyner daşımalarında sürətli yükləmə-boşaltma, anbarlaşdırma və rəqəmsal izləmə imkanlarının bir məkanda cəmləşməsi yük sahibləri üçün marşrutun proqnozlaşdırılmasını asanlaşdırır. Buna görə Ələt ərazisində belə bir qovşağın yaradılması Azərbaycanın tranzit potensialının yalnız fiziki deyil, kommersiya baxımından da genişləndirilməsi deməkdir.
Lakin Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyəti təkcə yeni logistika obyektlərinin tikintisindən asılı deyil. Dünya Bankının diqqət çəkdiyi əsas məsələlərdən biri məhz gömrük və nəqliyyat sənədlərinin çoxluğudur. Hazırda Asiya ilə Avropa arasında standart konteyner daşınması zamanı gömrük tranzit rejimlərinə 10-dək giriş və çıxış, beş dəmir yolu qaiməsi və iki dəniz konosamentinin rəsmiləşdirilməsi tələb oluna bilər. Bu cür çoxmərhələli sənədləşmə yükün fiziki hərəkət sürətindən asılı olmayaraq ümumi çatdırılma müddətini uzada və logistika xərclərini artıra bilər.
Məhz bu nöqtədə T3 vahid rəqəmsal tranzit sənədinin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Sənəd dövriyyəsinin rəqəmsallaşdırılması yalnız kağız daşıyıcıların elektron formatla əvəzlənməsi deyil. Əsas iqtisadi effekt məlumatların müxtəlif ölkələrin gömrük və nəqliyyat sistemləri arasında daha sürətli paylaşılması, yükün marşrut boyunca izlənməsi və təkrar məlumat daxil edilməsinə ehtiyacın azalması ilə yaranır. Dünya Bankının yanaşmasına görə, T3 sənədinin vahid sistemdə istifadəsi gömrük rəsmiləşdirilməsini “vahid pəncərə” prinsipi ilə həyata keçirməklə yanaşı, yükün daşınması və ticarətin maliyyələşdirilməsi proseslərinə də inteqrasiya oluna bilər.
Azərbaycan üçün bu məsələdə Qazaxıstan, Gürcüstan və Türkiyə ilə gömrük əməkdaşlığının genişləndirilməsi də mühüm amildir. Səlahiyyətli İqtisadi Operator statusunun qarşılıqlı tanınması etibarlı və aşağı riskli şirkətlər üçün sərhəd prosedurlarının sürətləndirilməsinə imkan verən mexanizmlərdən biridir. Belə yanaşma tətbiq edildikdə gömrük nəzarətinin səmərəliliyi qorunmaqla, risk səviyyəsi aşağı olan yüklərin daha sürətli keçirilməsi mümkün olur. Nəticədə sərhəddə gözləmə müddətinin azalması daşımanın ümumi xərcinə müsbət təsir göstərə bilər.
Orta Dəhliz üzrə rəqəmsallaşmanın digər mühüm tərəfi məlumat təhlükəsizliyi və ölkələrin rəqəmsal suverenliyidir. Dünya Bankının tövsiyə etdiyi “hub-of-hubs” modeli məlumatların vahid mərkəzdə tam şəkildə toplanmasından fərqli olaraq, müxtəlif milli sistemlərin əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur. Bu yanaşma bir tərəfdən məlumat mübadiləsini sürətləndirməyə, digər tərəfdən isə iştirakçı ölkələrin öz məlumatları üzərində nəzarətini qorumağa imkan verə bilər. Çoxölkəli nəqliyyat dəhlizində belə balans xüsusilə vacibdir, çünki logistika məlumatları yalnız yükün hərəkətini deyil, həm də kommersiya baxımından həssas məlumatları əhatə edir.
Ələt layihəsinin potensialı həm də Azərbaycanın logistika xidmətləri bazarını genişləndirə bilər. Yükün sadəcə ölkə ərazisindən tranzit keçməsi ilə onun konsolidasiya, anbarlaşdırma, çeşidləmə, qablaşdırma və digər xidmətlərdən keçməsi arasında ciddi iqtisadi fərq var. İkinci modeldə tranzit yük yerli şirkətlər üçün əlavə xidmət bazarı yaradır və nəqliyyat dəhlizinin yaratdığı dəyərin daha böyük hissəsinin ölkə daxilində formalaşmasına şərait yaradır. Bu baxımdan quru yük limanı və multimodal mərkəz Azərbaycanın tranzit gəlirlərini logistika və xidmət sektorunda əlavə iqtisadi fəaliyyətlə tamamlaya bilər.
Bu potensial Orta Dəhlizin ümumi inkişaf perspektivi ilə də üst-üstə düşür. Dünya Bankının 2040-cı ilədək dəhlizin inkişafı ilə bağlı hesablamalarında yükdaşımaların üç dəfədən çox, infrastruktur investisiyaları və səmərəlilik islahatları paralel həyata keçirildiyi halda isə dörd dəfəyə qədər arta biləcəyi göstərilir. Eyni yanaşmada tranzit müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması əsas hədəflərdən biri kimi müəyyənləşdirilir. Deməli, yeni logistika infrastrukturu ilə rəqəmsal və gömrük inteqrasiyasının paralel aparılması Orta Dəhlizin beynəlxalq yük sahibləri üçün daha proqnozlaşdırılan marşruta çevrilməsində əsas amillərdən biri olacaq.
Ələtin regional logistika qovşağı kimi mövqeyinin güclənməsi Azərbaycanın coğrafi üstünlüyünü iqtisadi üstünlüyə çevirmək baxımından da əhəmiyyətlidir. Xəzər üzərindən gələn yükün daha sürətli qəbul edilməsi, dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı ilə əlaqələndirilməsi, gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması və logistika xidmətlərinin genişləndirilməsi bir-birini tamamlayan proseslərdir. Bu elementlər vahid sistemdə işlədikcə Orta Dəhlizin Azərbaycan seqmentində yalnız tranzit həcmlərinin deyil, nəqliyyat və logistika xidmətlərindən yaranan əlavə dəyərin də artması üçün daha geniş imkan formalaşır.
Nəticə etibarilə, Ələt ərazisində quru yük limanı və multimodal logistika mərkəzinin yaradılması tək bir infrastruktur layihəsi kimi deyil, Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki rolunun dərinləşdirilməsi baxımından qiymətləndirilə bilər. Fiziki infrastrukturun rəqəmsal gömrük həlləri, qarşılıqlı tanınan etibarlı ticarət mexanizmləri və region ölkələri arasında koordinasiya ilə tamamlanması halında Azərbaycan Şərq-Qərb yük axınında daha çox funksiyanı öz üzərinə götürə bilər. Bu isə ölkənin tranzit mövqeyini logistika, xidmətlər və regional ticarət baxımından daha geniş iqtisadi imkanlara çevirə bilər.
Nuray,
AzNews.az