Azərbaycan–İtaliya iqtisadi münasibətlərində əməkdaşlığın enerji sektorundan sənaye, kritik xammal və süni intellekt kimi yeni istiqamətlərə genişlənməsi müzakirə olunur. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov və İtaliyanın Müəssisələr və “Made in Italy” naziri Adolfo Urso arasında telefon danışığında məhz bu sahələr üzrə əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması iki ölkə arasındakı tərəfdaşlığın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Xüsusilə kritik xammal və AI-nin eyni gündəmdə yer alması təsadüfi deyil: hər iki istiqamət gələcək sənaye rəqabət qabiliyyəti və texnoloji təhlükəsizlik baxımından bir-birini tamamlayır.
Azərbaycan–İtaliya iqtisadi əlaqələrinin miqyası belə əməkdaşlıq üçün ciddi baza yaradır. İtaliya Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı olaraq qalır; iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsində İtaliyanın payı 25 faiz, Azərbaycanın ümumi ixracında isə 46,7 faiz təşkil edir. İndiyədək İtaliyadan Azərbaycana 805 milyon dollar, Azərbaycandan İtaliyaya isə 342 milyon dollar investisiya yatırılıb. Bu göstəricilər əməkdaşlığın artıq formalaşmış iqtisadi bazaya malik olduğunu və yeni sahələrdə tərəfdaşlığın sıfırdan başlamadığını göstərir.
Kritik xammal məsələsinin gündəmə çıxarılması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Avropa İttifaqı son illərdə litium, kobalt, nikel, qallium, bor, titan, volfram və digər strateji xammal üzrə təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Aİ-nin Kritik Xammal Aktı 2030-cu ilədək strateji xammal üzrə daxili hasilat, emal və təkrar emal imkanlarının artırılmasını, həmçinin ayrı-ayrı xarici mənbələrdən həddindən artıq asılılığın azaldılmasını nəzərdə tutur.
Bu proses Azərbaycan üçün yeni ixrac və investisiya imkanları yarada bilər. Ölkənin əlvan və qiymətli metal yataqları, xüsusilə polimetal ehtiyatları üzrə layihələri xammalın sadəcə hasilatı deyil, onun emalı və daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi baxımından perspektivlidir. Sentyabr ayında keçirilən Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda da kritik xammalın hasilatı, emalı, sənaye tərəfdaşlıqları və əlavə dəyər zəncirlərinin yaradılması ayrıca müzakirə olunub.
Burada İtaliyanın sənaye imkanları Azərbaycanın resurs potensialını tamamlaya bilər. İtaliya yalnız xammal idxal edən ölkə deyil, emal, maşınqayırma, metallurgiya, mühəndislik və texnologiya sahələrində geniş sənaye kompetensiyalarına malikdir. Bu səbəbdən gələcək əməkdaşlığın daha böyük iqtisadi effekti filiz və ya konsentrat ixracından çox, hasilat–emal–texnologiya–son məhsul zəncirinin müxtəlif mərhələlərinin iki ölkənin şirkətləri arasında bölüşdürülməsi ilə yarana bilər. Belə model Azərbaycanda sənaye dəyərinin yüksəlməsinə, İtaliya şirkətləri üçün isə yeni xammal və investisiya mənbələrinin formalaşmasına imkan verə bilər.
Süni intellektin danışıqlarda ayrıca strateji istiqamət kimi müəyyənləşdirilməsi də diqqət çəkir. AI artıq yalnız informasiya texnologiyaları sektoru ilə məhdudlaşmır; istehsal, logistika, energetika, maliyyə, mədənçilik və müdafiə sənayesi daxil olmaqla geniş sahələrdə məhsuldarlığın artırılması üçün tətbiq edilir. Azərbaycanın iqtisadiyyatını şaxələndirmək və yüksək əlavə dəyərli xidmətlərin ixracını genişləndirmək məqsədləri baxımından İtaliya ilə texnoloji əməkdaşlıq yeni imkanlar yarada bilər.
Əslində kritik xammal və süni intellekt arasında birbaşa iqtisadi əlaqə də mövcuddur. Süni intellekt infrastrukturu, yarımkeçiricilər, məlumat mərkəzləri, elektrik şəbəkələri, robototexnika və qabaqcıl istehsal texnologiyaları müxtəlif kritik minerallara tələbat yaradır. Aİ də kritik xammalı rəqəmsal və yaşıl keçid, çip, kosmik və müdafiə sənayeləri üçün strateji resurs kimi qiymətləndirir. Bu baxımdan Azərbaycanla İtaliyanın iki istiqaməti paralel müzakirə etməsi gələcək sənaye zəncirinin həm resurs, həm də texnologiya tərəflərini əhatə edə bilər.
Azərbaycan–İtaliya əməkdaşlığının enerji sektorundakı mövcud təcrübəsi də yeni layihələr üçün baza rolunu oynaya bilər. 2025-ci ildə Azərbaycan İtaliyaya 9,5 milyard kubmetr qaz və 10,34 milyon ton neft tədarük edib. Eyni zamanda, SOCAR və İtaliyanın Eni şirkəti enerji təhlükəsizliyi, emissiyaların azaldılması, enerji səmərəliliyi və bioyanacaq istiqamətlərində əməkdaşlıq barədə razılaşmalar əldə edib. Bu, iki ölkə şirkətləri arasında artıq formalaşmış institusional və kommersiya əlaqələrinin yeni texnologiya və sənaye sahələrinə keçirilməsi üçün əlverişli zəmin yaradır.
İtaliyanın hazırda kritik minerallar üzrə beynəlxalq tərəfdaşlıqları genişləndirməsi də Azərbaycan üçün imkanların aktual olduğunu göstərir. Sentyabrın 21-də İtaliya ilə ABŞ arasında kritik minerallar üzrə memorandum imzalanıb və sənəd çərçivəsində hasilat, emal və təkrar emal sahələrində investisiyaların səfərbər edilməsi, informasiya və ekspertiza mübadiləsi nəzərdə tutulub. İtaliya həmçinin süni intellekt və yarımkeçiricilər üzrə təchizat zəncirinin təhlükəsizliyinə yönəlmiş PAX Silica təşəbbüsünə qoşulub.
Bu mənzərədə Azərbaycan üçün əsas iqtisadi imkan kritik xammalı sadəcə ixrac məhsuluna çevirmək deyil, Avropa sənayesinin təchizat zəncirində daha yuxarı mərhələyə çıxmaqdır. Bunun üçün geoloji kəşfiyyatın, hasilatın, emalın, metallurgiyanın, laboratoriya və sertifikatlaşdırma imkanlarının, eləcə də rəqəmsal texnologiyaların bir-biri ilə əlaqələndirilməsi vacibdir. İtaliya ilə mümkün birgə layihələr bu zəncirin ayrı-ayrı həlqələrində texnologiya, kapital və bazar imkanlarının birləşdirilməsinə xidmət edə bilər.
Mikayıl Cabbarovun qarşıdakı İtaliya səfəri bu baxımdan danışıqların konkret layihələrə çevrilməsi üçün növbəti mərhələ ola bilər. Əgər müzakirə olunan istiqamətlər üzrə şirkətlərarası əməkdaşlıq mexanizmləri, investisiya layihələri, texnologiya transferi və emal imkanları formalaşdırılarsa, Azərbaycan–İtaliya iqtisadi münasibətlərinin əsas ağırlıq mərkəzi tədricən ənənəvi enerji ticarətindən daha geniş sənaye və texnologiya ekosisteminə doğru genişlənə bilər. Bu isə Azərbaycanın Avropa ilə iqtisadi əlaqələrində yalnız enerji təchizatçısı deyil, yeni sənaye və texnoloji dəyər zəncirlərinin iştirakçısı kimi mövqeyini gücləndirə bilər.
Nuray,
AzNews.az