Azərbaycanda sosial şəbəkə platformalarının hüquqi məsuliyyətinin ayrıca və daha sistemli şəkildə müəyyənləşdirilməsi məsələsi Milli Məclisdə gündəmə gətirilib. Deputat Hikmət Məmmədov platformaların ölkədə əldə etdiyi gəlirlərin vergiyə cəlb olunması, dezinformasiya və manipulyativ məzmunla bağlı məsuliyyət mexanizmlərinin yaradılması və zərurət yarandıqda hüquqi iddia imkanlarının müəyyənləşdirilməsini təklif edib. Məsələ mahiyyət etibarilə sosial şəbəkələrin sadəcə kommunikasiya vasitəsi kimi deyil, böyük iqtisadi və informasiya təsirinə malik rəqəmsal platformalar kimi tənzimlənməsi istiqamətində müzakirənin genişləndirilməsini gündəmə gətirir.
Qlobal təcrübə göstərir ki, bu sahədə əsas dəyişiklik sosial şəbəkələrin fəaliyyətinə ümumi qadağalar tətbiq edilməsindən daha çox, platformaların konkret öhdəliklərinin müəyyənləşdirilməsi üzərində qurulur. Avropa İttifaqının Rəqəmsal Xidmətlər Aktı bunun ən geniş nümunələrindən biridir. Sənəd böyük platformalardan qanunsuz məzmunun yayılması ilə bağlı sistemli riskləri qiymətləndirməyi, tövsiyə alqoritmlərinin iş prinsipləri barədə şəffaflıq yaratmağı, reklam mexanizmləri haqqında məlumat verməyi və istifadəçilərə məzmunun silinməsi ilə bağlı qərarlardan şikayət etmək imkanını təmin etməyi tələb edir. 45 milyondan çox aylıq istifadəçisi olan ən iri platformalar üçün əlavə risk qiymətləndirməsi və azaldılması öhdəlikləri də müəyyənləşdirilib.
Bu modelin əsas iqtisadi tərəfi ondan ibarətdir ki, rəqəmsal platformaların məsuliyyəti yalnız məzmunla məhdudlaşmır. Platformalar reklam, məlumat, elektron ticarət və digər rəqəmsal xidmətlər vasitəsilə böyük iqtisadi dövriyyə formalaşdırır. Azərbaycan artıq rəqəmsal xidmətlər göstərən qeyri-rezidentlərin vergiyə cəlb olunması istiqamətində ayrıca mexanizm yaradıb. Dövlət Vergi Xidmətinin məlumatına görə, 2026-cı il sentyabrın 1-dən Azərbaycan istehlakçılarına rəqəmsal xidmət göstərən və illik dövriyyəsi 10 min ABŞ dollarını aşan qeyri-rezidentlər üçün elektron vergi qeydiyyatı məcburidir və rəqəmsal xidmətlər üzrə ƏDV dərəcəsi 18 faizdir.
Bu baxımdan sosial şəbəkələrin vergiyə cəlb edilməsi məsələsi tamamilə yeni mexanizm yaratmaqdan daha çox mövcud rəqəmsal vergi infrastrukturunun platforma iqtisadiyyatına tətbiq dairəsinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqələndirilə bilər. Hazırkı qaydalarda rəqəmsal xidmətlər sırasında reklamların yerləşdirilməsi, yayımı və idarə olunması da nəzərdə tutulur. Deməli, sosial şəbəkələrin Azərbaycan bazarında reklam və digər rəqəmsal xidmətlərdən əldə etdiyi gəlirlərlə bağlı vergi münasibətlərinin ayrıca və aydın hüquqi çərçivədə müəyyənləşdirilməsi iqtisadi baxımdan daha şəffaf mühit yarada bilər.
Lakin məsuliyyət mexanizminin hazırlanmasında ən həssas məsələ “dezinformasiya”, “manipulyasiya” və “ideoloji təxribat” kimi anlayışların hüquqi baxımdan dəqiq sərhədlərinin müəyyən edilməsidir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, platformaya qarşı məsuliyyət yalnız konkret və ölçülə bilən hüquqi öhdəliyin pozulmasına bağlandıqda tətbiq mexanizmi daha aydın olur. Avropa İttifaqında da qanunsuz məzmunun özü DSA ilə ayrıca müəyyən edilmir; hansı məzmunun qanunsuz olduğu digər Aİ və milli qanunvericilik aktları ilə müəyyənləşdirilir, DSA isə həmin məzmunla bağlı platformaların bildiriş, moderasiya, şəffaflıq və risklərin idarə edilməsi öhdəliklərini tənzimləyir.
Bu yanaşma Azərbaycan üçün də praktiki əhəmiyyət daşıya bilər. Məsələn, platformanın istifadəçi tərəfindən yerləşdirilən hər bir yanlış məlumat üçün avtomatik məsuliyyət daşıması ilə platformanın qanunsuz məzmun barədə əsaslandırılmış bildiriş aldıqdan sonra müəyyən edilmiş prosedura uyğun tədbir görməməsi arasında hüquqi baxımdan ciddi fərq var. Birinci halda platformanın bütün istifadəçi davranışlarına nəzarət etməsi kimi praktiki baxımdan çətin öhdəlik yarana bilər. İkinci halda isə məsuliyyət platformanın öz üzərinə düşən prosedur və texnoloji öhdəliklərin icra səviyyəsi ilə əlaqələndirilir. DSA-nın tətbiqi də əsasən bu cür prosedur məsuliyyəti, şəffaflıq və sistemli risklərin idarə edilməsinə söykənir.
İqtisadi baxımdan daha bir mühüm istiqamət platformaların ölkə daxilində hüquqi və vergi baxımından tanınmasını asanlaşdıran mexanizmlərin inkişaf etdirilməsidir. Azərbaycanda artıq qeyri-rezident rəqəmsal xidmət təminatçıları üçün elektron vergi qeydiyyatı sistemi fəaliyyət göstərir. 2026-cı ilin avqustunda Dövlət Vergi Xidməti “Zoho Corporation B.V.”, “Zoom Communications, Inc.” və “OpenAI OpCo, LLC” şirkətlərinin də ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alındığını açıqlayıb. Bu fakt rəqəmsal iqtisadiyyatda xarici şirkətlərin Azərbaycan bazarında fəaliyyətinin vergi inzibatçılığı baxımından artıq ayrıca mexanizmlə əhatə olunduğunu göstərir.
Sosial şəbəkələr üzrə ayrıca qanun hazırlanacağı təqdirdə iqtisadi və hüquqi mexanizmlərin bir-birindən ayrılmaması xüsusilə vacibdir. Platformanın ölkədə gəlir əldə etməsi, reklam bazarında iştirakı, istifadəçi məlumatlarının emalı, alqoritmik tövsiyə sistemlərinin fəaliyyəti, qanunsuz məzmun barədə müraciətlərə cavab verməsi və dövlət orqanlarının qanuni sorğularına münasibəti müxtəlif hüquqi kateqoriyalara aid məsələlərdir. Bunların vahid çərçivədə, lakin hər biri üçün ölçülə bilən tələblərlə müəyyənləşdirilməsi həm dövlətin rəqəmsal iqtisadiyyat üzərində inzibati imkanlarını gücləndirə, həm də platformalar üçün daha proqnozlaşdırılan biznes mühiti formalaşdıra bilər.
Beynəlxalq praktikanın başqa bir göstəricisi də ondan ibarətdir ki, platformaların məsuliyyətinin artırılması artıq yalnız nəzəri müzakirə deyil, real maliyyə sanksiyaları ilə müşayiət olunur. Məsələn, Avropa Komissiyası 2026-cı ilin iyulunda “AliExpress”ə Rəqəmsal Xidmətlər Aktının tələblərini pozduğuna görə 550 milyon avro cərimə tətbiq edib. Bu, rəqəmsal platformaların miqyasının onları hüquqi öhdəliklərdən azad etmədiyini və tənzimləyici qurumların platformaların fəaliyyətinə iqtisadi nəticəsi olan müdaxilə mexanizmlərindən istifadə etdiyini göstərir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ belə bir çərçivənin yerli rəqəmsal bazarın xüsusiyyətlərinə uyğun formalaşdırılmasıdır. Burada məqsəd platformaların fəaliyyətini məhdudlaşdırmaqdan daha çox, onların bazardakı iqtisadi çəkisi ilə hüquqi məsuliyyəti arasında aydın əlaqə yaratmaq, istifadəçilərin hüquqlarını qorumaq, rəqəmsal reklam və xidmətlər üzrə vergi şəffaflığını təmin etmək, eyni zamanda qanunsuz məzmun və sistemli rəqəmsal risklərlə mübarizə üçün ölçülə bilən mexanizmlər müəyyənləşdirməkdən ibarət ola bilər. Belə yanaşma rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafını tənzimləmə ilə uzlaşdırmağa və Azərbaycanın rəqəmsal bazarında fəaliyyət göstərən yerli və xarici şirkətlər üçün daha aydın hüquqi çərçivə yaratmağa imkan verə bilər.
Nuray,
AzNews.az