Dəyərli Taleh Şahsuvarlı qardaşım...
“Manisadan məktub aldım, cavabını Təbrizdən yazacağam” deyərək qələmə aldığın yazını diqqətlə oxudum.
Fərqli düşündüyümüz məqamları gizlətmədən, amma bir-birimizi incitmədən danışa bilməyimizi çox dəyərli hesab edirəm.
Çünki mənim sənə yazdığım məktubun məqsədi Türkiyəni müdafiə etmək, Azərbaycanı sorğulamaq, yaxud tarixin yanlışlarını ört-basdır etmək deyildi.
Mənim dediyim çox aydındır.
Nə Türkiyə Azərbaycanın ağabəyidir, nə də Azərbaycan Türkiyənin borcludur.
Sən də buna çox gözəl bir cümlə əlavə etdin:
“Qardaşlıq borc dəftəri deyil...”
Məsələnin mahiyyəti də budur.
Qarabağ zəfərinin sahibi Azərbaycandır.
Döyüşən, şəhid verən və torpaqlarını geri alan Azərbaycan xalqı və ordusudur.
Bununla yanaşı, Türkiyənin 2020-ci ildə göstərdiyi siyasi və mənəvi dəstək də Azərbaycan tərəfindən Şuşa Bəyannaməsində açıq şəkildə qeydə alınmışdır.
Eyni bəyannamə iki dövlət arasındakı münasibətləri müstəqillik, suverenlik, ərazi bütövlüyü və daxili işlərə qarışmamaq prinsipləri üzərində qurur.
Yəni:
Qardaşlıq var, hökmranlıq yoxdur.
Həmrəylik var, borclandırmaq yoxdur.
İttifaq var, iradəyə ipoteka yoxdur.
Azərbaycanın İsraillə, Rusiya ilə, Amerika ilə və ya başqa bir dövlətlə quracağı münasibətlərə dair qərarı, əlbəttə, Bakı verir.
Türkiyənin buna hökm etmək haqqı yoxdur.
Lakin eyni şəkildə Türkiyənin Fələstin məsələsindəki mövqeyi də Azərbaycana qarşı bir seçim kimi qəbul edilməməlidir.
Mən Təbrizlə Qəzzanı qarşı-qarşıya qoya bilmərəm.
Təbrizdə türkün dilini, mədəniyyətini və hüquqlarını müdafiə edərkən Qəzzadakı uşağın ağrısına arxa çevirə bilmərəm.
Qəzzadakı məsumun haqqını müdafiə edərkən də Təbrizi unuda bilmərəm.
Çünki mənim üçün ədalətin milliyyəti yoxdur.
Cənubi Azərbaycan türklərinin öz dillərini, mədəniyyətlərini və kimliklərini yaşatmaq, gələcəkləri haqqında söz sahibi olmaq tələbləri, əlbəttə, görməzdən gəlinə bilməz.
Lakin onların gələcəyinə də Ankaradan, Bakıdan, Moskvadan və ya Tehrandan hökm etmək əvəzinə, ilk növbədə orada yaşayan insanların iradəsinə qulaq asmaq lazımdır.
Sən Azərbaycanın heç bir paytaxtdan idarə oluna bilməyəcəyini deyirsən.
Razıyam.
Mən də Türkiyənin başqa bir paytaxtdan idarə edilməsini qəbul etmirəm.
Əslində qardaşlığın mənası da bir-birimizi idarə etmək deyil, yan-yana addımlaya bilməkdir.
Və məhz burada Təbrizin böyük övladı Səməd Behrəngi yadıma düşür.
Təbrizdə doğulan, Azərbaycan kəndlərində müəllimlik edən Behrənginin yolu 1968-ci ildə Arazın sularında sona çatdı.
Ölümünün şəraiti illər boyu müzakirə edildi.
Lakin “Kiçik Qara Balıq”ın səyahəti yaşamağa davam etdi.
Mən bu gün bizim söhbətimizi də bir qədər Kiçik Qara Balığın səyahətinə bənzədirəm.
Çünki Kiçik Qara Balığın səyahəti Araz çayında sona çatsaydı, o, dənizi görə bilməzdi.
Dənizə çata bilməsəydi, dənizdə yaşayan o qoca Nənə Balıq da onun hekayəsini bir cücə gecəsində yeni kiçik balıqlara danışa bilməzdi.
Deməli, məsələ yalnız yola çıxmaq deyilmiş.
Yolun sonuna qədər gedə bilməkmiş.
Kiçik Qara Balıq doğulduğu kiçik dərənin bütün dünya olmadığını anlamaq üçün yola çıxmışdı.
Yol boyu qorxunu gördü.
Önyarqını gördü.
Düşməni gördü.
Dostu gördü.
Özündən fərqli olanları gördü.
Və ən əsası, dünyanın öz doğulduğu dərənin sahillərindən ibarət olmadığını öyrəndi.
Bəlkə bizim yolçuluğumuz da bir qədər belədir, Taleh qardaşım.
Manisadan baxanda başqa şeylər görürük.
Bakıdan başqa.
Təbrizdən başqa.
Qəzzadan başqa.
Lakin bir qədər də yol getdikdə anlayırıq ki, çaylar ayrı görünsə də, dəniz birdir.
Səməd Behrənginin Kiçik Qara Balığı üçün dəniz yalnız coğrafi bir son deyildi.
Üfüq idi.
Öyrənmək idi.
Qorxunun hüdudlarından kənara çıxmaq idi.
Daha böyük bir dünyanı dərk etmək idi.
Mən də bu gün deyirəm ki:
Kiçik Qara Balıq artıq çox şey öyrəndi...
Türkiyəni də gördü.
Azərbaycanı da.
Təbrizi də.
Qarabağı da.
Arazı da...
Və səyahətinin sonunda artıq bunu bilir:
Bir-birimizi sevmək üçün bir-birimizə bənzəmək məcburiyyətində deyilik.
Bir-birimizin hər siyasi seçimini təsdiqləmək məcburiyyətində də deyilik.
Amma bir-birimizin ləyaqətini qorumaq məcburiyyətindəyik.
Türkiyə Azərbaycana “mən olmasaydım, sən olmazdın” deyə bilməz.
Azərbaycan da Türkiyəyə “sənin qardaşlığının dəyəri yalnız mənim bütün siyasi seçimlərimi dəstəklədiyin qədərdir” deyə bilməz.
Çünki o zaman yenidən kiçik dərəyə qayıtmış olarıq.
Halbuki Kiçik Qara Balıq artıq dənizi görüb.
Artıq yolçuluq uşaqlıq çağını geridə qoyub.
Artıq bir-birimizə kimin daha böyük, kimin daha qədim, kimin kimə nə qədər yardım etdiyi sualını verəcəyimiz yerdə deyilik.
Yolçuluq kamilliyə çatıb...
Manisadan Təbrizə uzatdığım əldə, Taleh qardaşım, dövlət möhürü yoxdur.
Bir “vizit kartı” da yoxdur.
O əldə yalnız qardaşlıq var.
Və bəlkə bir gün Arazın bir sahilindən o biri sahilinə baxarkən Səməd Behrənginin Kiçik Qara Balığını yenidən xatırlayacağıq...
Çay sərhəd ola bilər.
Amma suyu dayandıra bilməzsiniz.
Su axar...
Çay dənizə çatar...
Kiçik Qara Balıq böyüyər...
Və hekayəni sonda Nənə Balığın minlərlə balasından və nəvəsindən biri — Kiçik Qırmızı Balıq yeni nəsillərə danışar...
Çünki bəzi səyahətlərin məqsədi bir yerə çatmaq deyil;
çatarkən dəyişməkdir...
Qardaşcasına salam, sevgi və hörmətlərimizlə...
Səfər YAĞCIZEYBƏK
Avrasya Gösteri Sanatları Kültürel Miras Derneği başqanı