Dünya bazarında Azərbaycan neftinin qiyməti son ticarət sessiyasında 3,48 faiz azalaraq 118,22 ABŞ dollarına düşüb. “Brent” markalı neftin noyabr fyuçerslərinin 119,09 dollar səviyyəsində formalaşması “Azeri Light”ın qlobal etalon qiymətə yaxın hərəkət etdiyini göstərir. Ceyhan limanında FOB bazasında Azərbaycan neftinin qiymətinin 111,45 dollara enməsi də eyni istiqamətli dinamikanı təsdiqləyir. Bununla belə, qiymətin geriləməsinə baxmayaraq, “Azeri Light” hələ də Azərbaycanın 2026-cı il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan 65 dollarlıq baza qiymətindən əhəmiyyətli dərəcədə yuxarıdır.
Hazırkı geriləməni ayrıca bir günlük qiymət dəyişməsi kimi deyil, son aylarda neft bazarında formalaşan yüksək volatilliyin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin sentyabr hesabatına görə, 2026-cı ilin avqustunda qlobal neft hasilatı aylıq ifadədə 1,6 milyon barel azalaraq gündəlik 100,1 milyon barelə düşüb. Eyni zamanda, fevral ayından etibarən qlobal müşahidə olunan neft ehtiyatlarının ümumi azalması 507 milyon barelə çatıb. Bu göstəricilər bazarda fiziki təklifin hələ də ciddi təzyiq altında olduğunu göstərir.
Qiymətlərin yüksək səviyyədə qalmasının əsas səbəblərindən biri də Yaxın Şərqdə enerji təchizatı ilə bağlı risklərin tam aradan qalxmamasıdır. IEA sentyabrın ortalarında qeyd edib ki, regionda neft ixracının pozulması davam etdiyi halda, kommersiya ehtiyatlarının sürətlə azalması qiymətlər üzərində əlavə yüksəliş təzyiqi yarada bilər. Eyni zamanda, son günlər körfəz ölkələrinin ixracının bərpası ilə bağlı xəbərlər bazarda müəyyən yumşalma yaradıb. Reuters-in 30 sentyabr məlumatına görə, Brent həmin gün 103 dollar ətrafında ticarət olunub və körfəz ixracının bərpası təklif narahatlıqlarını müəyyən qədər azaldıb.
Bu mənzərədə “Azeri Light”ın 118,22 dollar səviyyəsində olması Azərbaycanın ixrac gəlirləri baxımından hələ də əlverişli qiymət diapazonuna işarə edir. Lakin yüksək qiymətin özü gəlirlərin avtomatik olaraq eyni nisbətdə artması demək deyil. Dövlət gəlirlərinə təsir edən əsas göstəricilərdən biri hasilat və ixrac həcmləri, digəri isə neft gəlirlərinin büdcə və Dövlət Neft Fondu arasında bölüşdürülməsi mexanizmidir. Buna görə qiymət üstünlüyünün fiskal nəticəsi yalnız bir barelin satış qiyməti ilə deyil, ümumi ixrac həcmi və büdcə parametrləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
65 dollarlıq büdcə qiyməti ilə müqayisə xüsusilə diqqətçəkəndir. Cari “Azeri Light” qiyməti bu baza göstəricisini təxminən 82 faiz üstələyir. Lakin bu fərqi birbaşa “büdcəyə əlavə gəlir” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Neftin faktiki satış qiyməti ilə büdcədə qəbul edilmiş baza qiyməti arasında yaranan fərq müxtəlif fiskal mexanizmlər vasitəsilə formalaşan gəlirlərə təsir edir və nəticə yalnız ilin yekun hasilat, ixrac və qiymət göstəriciləri əsasında müəyyənləşir.
Azərbaycan üçün müsbət məqamlardan biri “Azeri Light”ın qiymət strukturudur. Azərbaycan nefti keyfiyyət göstəricilərinə görə yüngül və aşağı kükürdlü xam neft kateqoriyasına daxildir və bu xüsusiyyətlər onun müəyyən emal bazarlarında rəqabət qabiliyyətini dəstəkləyir. Buna görə “Azeri Light”ın qiyməti yalnız Brent-in hərəkətini təkrarlamır; onun konkret bazarlardakı keyfiyyət üstünlüyü və ticarət şərtləri də qiymət fərqinin formalaşmasına təsir göstərir.
Digər tərəfdən, qlobal bazarda yüksək qiymətin davamlılığı məsələsi daha mürəkkəbdir. IEA 2026-cı il üzrə dünya neft tələbatının 2,5 milyon barel/gün azalacağını proqnozlaşdırır. Agentliyin qiymətləndirməsinə görə, təklifin də 5,7 milyon barel/gün azalması gözlənilir. Yəni bazarda qiymətləri yuxarı çəkən əsas amillərdən biri təklif çatışmazlığı olsa da, yüksək enerji qiymətləri və təchizat problemləri öz növbəsində neftə tələbatı zəiflədə bilər. Bu, neft bazarının hazırkı vəziyyətində qiymət artımı ilə tələbatın azalması arasında əks əlaqənin gücləndiyini göstərir.
OPEC+ ölkələrinin hasilat siyasəti də qiymət dinamikasının mühüm komponentidir. Sentyabrın əvvəlində yeddi əsas OPEC+ ölkəsi oktyabr üçün hasilat hədəflərini qüvvədə saxlamaq qərarına gəlib. Sentyabrın 30-da Reuters isə noyabr üçün də mövcud hasilat hədəflərinin qorunmasının müzakirə edildiyini bildirib. Bu yanaşma bazara əlavə təklifin sürətli şəkildə çıxarılmasının qarşısını alaraq qiymətlərin formalaşmasında təklif tərəfinin rolunu yüksək saxlayır.
Azərbaycan baxımından isə əsas məsələ yüksək qiymət mühitindən əldə olunan əlavə imkanların uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlığa çevrilməsidir. Neft qiymətlərinin tarixi maksimumunun 149,66 dollar, minimumunun isə 15,81 dollar olması enerji bazarının nə qədər kəskin dəyişə bildiyini göstərir. Buna görə hazırkı 118 dollarlıq qiymət səviyyəsinin daimi norma kimi qəbul edilməsi əvəzinə, gəlirlərin daha ehtiyatlı və uzunmüddətli maliyyə planlaşdırması əsasında idarə olunması əhəmiyyət daşıyır.
Ümumilikdə, “Azeri Light”ın 118,22 dollara qədər ucuzlaşması Azərbaycanın neft gəlirləri üçün dərhal mənfi mənzərə yaratmır. Əksinə, qiymət hələ də büdcə hesablamasında nəzərdə tutulan səviyyədən xeyli yüksəkdir. Lakin qlobal bazarda təklif pozuntuları, ehtiyatların azalması, OPEC+ siyasəti, Yaxın Şərqdə geosiyasi risklər və zəifləyən neft tələbi eyni vaxtda fəaliyyət göstərdiyindən qiymət dəyişkənliyinin yüksək qalması mümkündür. Bu şəraitdə Azərbaycanın üstünlüyü yalnız neftin yüksək satış qiymətində deyil, həmin gəlirlərin fiskal sabitlik, qeyri-neft sektorunun inkişafı və iqtisadi şaxələndirmə ilə əlaqələndirilməsində özünü daha aydın göstərə bilər.
Nuray,
AzNews.az