Azərbaycanın limon və laym idxalı bu ilin yanvar-iyul aylarında həm fiziki həcmdə, həm də dəyər ifadəsində azalıb. Hesabat dövründə ölkəyə 13 milyon ABŞ dolları dəyərində 13 min ton məhsul gətirilib. İllik müqayisədə idxalın dəyəri 4 faiz, həcmi isə 10 faiz aşağı düşüb. Bununla yanaşı, ümumi göstəricidəki azalma tədarük coğrafiyasında maraqlı dəyişikliklərlə müşayiət olunur: Türkiyədən alışlar kəskin azalarkən, Argentinadan idxal dörd dəfə, İrandan isə təxminən iki dəfə artıb. Cənubi Afrika isə dəyər baxımından əsas təchizatçılardan biri olaraq mövqeyini qoruyub.
Rəqəmlərin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, Azərbaycan bazarında limon və laym üzrə tələbat tamamilə zəifləməyib, daha çox idxalın mənbə və strukturunda dəyişiklik baş verir. 13 min tonluq tədarükün təxminən 7,3 min tonunun Türkiyənin, 4 min tona yaxınının isə Cənubi Afrikanın payına düşməsi göstərir ki, iki ölkə hələ də bazarın əsas təminatçılarıdır. Bununla belə, Türkiyədən idxalın həm həcmdə, həm də dəyərdə təxminən 19 faiz azalması fonunda Argentina və İranın payının sürətlə yüksəlməsi Azərbaycanın limon bazarında təchizatçıların diversifikasiyasının gücləndiyini göstərir.
Türkiyə ilə bağlı dinamika xüsusilə diqqət çəkir. 2025-ci ildə Azərbaycana gətirilən 20 939 ton limon və laymın 68 faizi Türkiyənin payına düşüb. Daha əvvəlki məlumatlarda da Türkiyənin üstünlüyü aydın görünürdü: Dünya Bankının UN Comtrade məlumatları əsasında hazırladığı statistikaya görə, 2024-cü ildə Azərbaycanın limon və laym idxalının təxminən 75 faizi Türkiyənin payına düşüb. Həmin il Türkiyədən 17,25 min ton, Cənubi Afrikadan isə 5,48 min ton məhsul idxal edilib.
Belə yüksək pay coğrafi yaxınlıq və logistika baxımından təbii üstünlük yaratsa da, tək mənbədən asılılığı da artırır. Təzə meyvələrdə daşınma müddəti, temperatur rejimi, mövsümi məhsuldarlıq və sərhəd-logistika xərcləri son pərakəndə qiymətə birbaşa təsir edir. Bu baxımdan Argentina, İran və digər istehsalçı ölkələrdən tədarükün genişlənməsi bazarın alternativ mənbələrə çıxışını artırır. Xüsusilə Argentina üzrə 878 tona çatmış idxal əvvəlki ilin göstəricisini dörd dəfə üstələyib ki, bu da artıq tədarük zəncirində nəzərəçarpacaq dəyişiklikdir.
Qlobal bazardakı vəziyyət də bu dəyişikliklərin arxasında duran amillərdən biridir. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Departamentinin 2025/26 mövsümü üzrə qiymətləndirməsinə görə, dünya üzrə təzə limon və laym istehsalının 10,1 milyon tona qədər azalacağı gözlənilir. Hesabatda xüsusilə Türkiyədə istehsalın 36 faiz azalaraq 1,1 milyon tona düşə biləcəyi göstərilir. Buna səbəb kimi yaz şaxtalarının məhsula vurduğu zərər qeyd olunur. Türkiyənin limon və laym ixracının isə 350 min tona qədər azalacağı və bunun son 15 ildən çox müddətdə ən aşağı göstərici olacağı proqnozlaşdırılır.
Bu qlobal mənzərə Azərbaycanın Türkiyədən idxalının azalmasını izah edən amillərdən biri ola bilər. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, Türkiyədən tədarükün fiziki həcmi 19,4 faiz azaldığı halda, Cənubi Afrikadan idxal 7 faiz azalaraq 3 977 tona düşüb, lakin həmin məhsulun dəyəri 1,3 faiz artıb. Bu fərq təchizat həcmi ilə qiymət arasında ciddi əlaqənin olduğunu göstərir. Başqa sözlə, idxalın azalması hər zaman bazarda məhsulun ucuzlaşması demək deyil; əksinə, qlobal təklifdəki dəyişikliklər müəyyən mənbələrdən alınan məhsulun vahid qiymətini yüksəldə bilər.
İran istiqamətində artım isə coğrafi baxımdan daha fərqli xarakter daşıyır. Bu ilin ilk yeddi ayında İrandan 746 ton limon və laym idxal edilib və tədarük illik müqayisədə 97 faiz artıb. Coğrafi yaxınlıq nəqliyyat məsafəsini və logistika xərclərini optimallaşdırmaq baxımından bu istiqamətin üstünlüklərindən biridir. Argentina üzrə artım isə daha çox tədarük coğrafiyasının uzaq bazarlara doğru genişləndirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Beləliklə, Azərbaycan bazarında həm regional, həm də uzaq məsafəli alternativ təchizat kanalları paralel şəkildə inkişaf edir.
Bu proses istehlak bazarı üçün də müəyyən əhəmiyyət daşıyır. Limon gündəlik istehlakla yanaşı, ictimai iaşə, qida sənayesi, içki və emal sektorlarında istifadə olunan məhsuldur. Buna görə idxal mənbələrinin genişlənməsi tədarükün fasiləsizliyinin qorunmasına xidmət edən amillərdən biri ola bilər. Eyni zamanda müxtəlif ölkələrdən məhsul alınması təchizatçılar arasında rəqabətin artmasına və idxalçıların qiymət, keyfiyyət və logistika baxımından alternativlər əldə etməsinə imkan yaradır.
Azərbaycanın özündə sitrusçuluğun inkişaf potensialı da bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Lakin limon və laym üzrə idxalın miqyası göstərir ki, daxili istehsal hazırda bazarın bütün tələbatını təmin edən səviyyədə deyil. Bu səbəbdən xarici tədarük kanallarının optimallaşdırılması ilə yanaşı, uyğun iqlim və torpaq şəraitinə malik bölgələrdə məhsuldarlığı yüksək sortların, müasir suvarma texnologiyalarının və intensiv bağçılıq modellərinin tətbiqi uzunmüddətli perspektivdə idxalın müəyyən hissəsinin yerli istehsalla əvəzlənməsinə imkan verə bilər.
Digər tərəfdən, FAO-nun 2026-cı il üzrə kənd təsərrüfatı ticarəti qiymətləndirmələri göstərir ki, qlobal aqrar bazarlarda iqlim, enerji, gübrə və logistika amillərinin yaratdığı dəyişikliklər ticarət axınlarına birbaşa təsir göstərir. Təzə meyvələrdə bu təsir daha güclüdür, çünki məhsulun saxlanma müddəti məhduddur və tədarük zəncirində yaranan kiçik fasilələr belə qiymət və təklifə təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan Azərbaycanın limon və laym idxalında müşahidə olunan 10 faizlik həcm azalması bazarda kəskin tədarük problemi kimi deyil, qlobal məhsuldarlıq və qiymət dəyişiklikləri fonunda idxal coğrafiyasının yenidən formalaşması kimi oxuna bilər. Türkiyənin əvvəlki üstün mövqeyi qorunsa da, Argentina və İranın payının sürətlə artması, Cənubi Afrikanın isə əsas tədarükçülər sırasında qalması daha çoxşaxəli idxal modelinin formalaşdığını göstərir. Növbəti dövrdə əsas iqtisadi məsələ isə yalnız daha çox limon gətirmək deyil, bazarın fasiləsiz təminatını, qiymət sabitliyini və keyfiyyətli məhsula çıxışı daha səmərəli tədarük strukturu ilə uzlaşdırmaqdır.
Nuray,
AzNews.az