“Azərpambıq Aqrar Sənaye Kompleksi” MMC-nin bu ilin yanvar-avqust aylarında 45,9 milyon ABŞ dolları dəyərində məhsul ixrac etməsi Azərbaycanın qeyri-neft ixracında aqrar-sənaye sektorunun artan rolunu göstərən göstəricilərdən biridir. Şirkətin ixracı bir il ərzində 19,9 milyon dollar və ya 76,5 faiz artıb. Eyni dövrdə Azərbaycanın qeyri-neft sektoru üzrə ümumi ixracının 17,6 faiz yüksələrək 2,8 milyard dollara çatması fonunda “Azərpambıq”ın ixracındakı artımın orta göstəricidən daha sürətli olması diqqət çəkir. Burada əsas məsələ yalnız pambığın xaricə satılması deyil, xammalın emal olunaraq əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi imkanlarının genişlənməsidir.
Pambıq Azərbaycanda uzun müddət əsas ixrac yönümlü kənd təsərrüfatı məhsullarından biri olub. Hazırda qlobal tekstil sənayesində pambığa tələbatın böyük hissəsi birbaşa xammal deyil, emal zəncirində formalaşan məhsullar vasitəsilə reallaşır. Buna görə pambıqçılığın iqtisadi səmərəliliyini yalnız hektardan əldə olunan məhsul və ya ixrac edilən mahlıcın həcmi ilə ölçmək kifayət etmir. Pambıq lifinin emalı, çiyidin yağ və digər məhsullara çevrilməsi, logistika və satış zəncirinin ölkə daxilində təşkil olunması yaradılan əlavə dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
“Azərpambıq”ın fəaliyyət strukturunda məhz bu yanaşmanın elementləri görünür. Şirkətin altı pambıq emalı zavodunun, yeddi istehsal və tədarük məntəqəsinin, eləcə də Təcrübə-Sınaq Təsərrüfatının fəaliyyət göstərməsi istehsalın yalnız xammal tədarükü mərhələsində qalmadığını göstərir. Şirvan Pambıq Emalı Zavodunda texniki çiyiddən yağ istehsalının həyata keçirilməsi isə pambıqçılığın əlavə məhsullarından da kommersiya gəliri əldə etməyə imkan yaradır. Bu, dövriyyənin və ixrac potensialının yalnız pambıq lifinin qiymətindən asılılığını müəyyən qədər azaldan modeldir.
Qlobal bazarda pambıq qiymətlərinin dəyişkənliyi bu məsələnin əhəmiyyətini artırır. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Departamentinin 2026-cı ilin sentyabrında açıqladığı məlumatlara görə, dünya üzrə pambıq istehsalının 2026/27 mövsümündə təxminən 118,3 milyon bağlamaya çatacağı gözlənilir. Eyni zamanda qlobal pambıq istehlakının 121,5 milyon bağlamaya yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Belə şəraitdə istehsal və istehlak arasındakı fərq, ehtiyatların səviyyəsi və əsas ixracatçı ölkələrin məhsuldarlığı dünya qiymətlərinin formalaşmasına təsir edən əsas amillər olaraq qalır. (fas.usda.gov)
Azərbaycan üçün burada mühüm üstünlük pambıqçılığın regionlarda geniş istehsal bazasına malik olmasıdır. Pambıq istehsalı və emalının bir neçə rayon üzrə təşkil edilməsi həm kənd təsərrüfatı istehsalının coğrafiyasını genişləndirir, həm də emal müəssisələrinin xammal bazasına yaxın yerləşməsinə imkan verir. Belə struktur logistika xərclərinin optimallaşdırılması, məhsulun emala daha qısa müddətdə çatdırılması və regionlarda məşğulluğun qorunması baxımından iqtisadi əhəmiyyət daşıyır.
Bununla yanaşı, pambıqçılığın inkişafında məhsuldarlıq və su resurslarının idarə olunması əsas məsələlərdəndir. Pambıq suya tələbatı yüksək olan bitkilərdən hesab olunur və iqlim dəyişiklikləri fonunda su təminatının səmərəliliyi getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Müasir suvarma sistemləri, torpaq analizləri, yüksək məhsuldar sortların tətbiqi və rəqəmsal aqrotexnologiyalar istehsal xərclərinin optimallaşdırılması ilə yanaşı, vahid sahədən əldə olunan gəlirin yüksəldilməsinə imkan yarada bilər. Buna görə pambıq ixracının uzunmüddətli artımı yalnız əkin sahələrinin genişləndirilməsi ilə deyil, məhsuldarlığın yüksəldilməsi ilə daha dayanıqlı nəticə verə bilər.
Azərbaycanın qeyri-neft ixracının 2,8 milyard dollara yüksəlməsi də pambıqçılığın daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməsini tələb edir. Qeyri-neft ixracında aqrar məhsulların və aqrar mənşəli emal məhsullarının payının artması ixrac gəlirlərinin şaxələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Pambıq isə digər bir çox kənd təsərrüfatı məhsullarından fərqli olaraq həm kənd təsərrüfatını, həm emal sənayesini, həm də tekstil sektorunu birləşdirə bilən xammal bazasıdır. Bu xüsusiyyət onu qeyri-neft sənayeləşməsi baxımından da əhəmiyyətli məhsula çevirir.
Əsl iqtisadi potensial məhz pambıqdan tekstil məhsullarına qədər uzanan dəyər zəncirinin genişləndirilməsində ortaya çıxır. Əgər xammalın bir hissəsi ölkə daxilində ipliyə, parçaya, hazır geyim və digər tekstil məhsullarına çevrilirsə, eyni pambıq həcmi ilə daha yüksək ixrac gəliri yaratmaq mümkündür. Dünya Ticarət Təşkilatının məlumatları da tekstil və geyim sektorunun qlobal ticarətdə böyük həcmə malik olduğunu göstərir. Buna görə pambıqçılığın inkişafı yalnız kənd təsərrüfatı siyasətinin deyil, sənaye, ixrac və məşğulluq siyasətinin də kəsişdiyi istiqamət kimi çıxış edir. (wto.org)
Bu baxımdan “Azərpambıq”ın ixracının 76,5 faiz artması diqqətçəkən olsa da, göstəricinin davamlılığını qiymətləndirərkən ixracın strukturuna da baxmaq vacibdir. Mahlıc, çiyid, pambıq yağı və digər emal məhsullarının ümumi ixracdakı payı, onların orta satış qiymətləri və əlavə dəyər səviyyəsi gələcək iqtisadi səmərənin əsas göstəricilərindən olacaq. Xammal qiymətlərinin dünya bazarında dəyişdiyi şəraitdə məhsul portfelinin genişləndirilməsi şirkətin gəlirlərinin daha dayanıqlı formalaşmasına kömək edə bilər.
Pambıqçılığın regional iqtisadi təsiri də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Şirkətin istehsal və emal infrastrukturu bir neçə rayonu əhatə edir və bu, kənd təsərrüfatı ilə sənaye arasında birbaşa iqtisadi əlaqə yaradır. Pambığın becərilməsi fermer gəlirlərinə, tədarük fəaliyyəti nəqliyyat və xidmət sektoruna, emal müəssisələri isə sənaye məşğulluğuna təsir göstərir. Beləliklə, ixracdakı artımın təsiri yalnız şirkətin maliyyə göstəriciləri ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə regional iqtisadi aktivliyə də yayıla bilər.
Hazırkı nəticə Azərbaycanın pambıqçılığında əsas iqtisadi istiqamətin “daha çox xammal istehsalı” modelindən “daha yüksək əlavə dəyər yaratmaq” modelinə doğru inkişaf etdirilməsi üçün imkanların mövcud olduğunu göstərir. Bunun üçün məhsuldarlığın artırılması, su və digər resurslardan səmərəli istifadə, emal güclərinin yüklənməsi və ixrac bazarlarının genişləndirilməsi bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir. “Azərpambıq”ın ixracındakı 76,5 faizlik artım isə bu zəncirin ixrac mərhələsində nəzərəçarpan dinamikanın formalaşdığını göstərən konkret göstəricidir.
Nəticədə pambıqçılığın Azərbaycan iqtisadiyyatındakı əhəmiyyəti yalnız ənənəvi kənd təsərrüfatı sahəsi olması ilə ölçülmür. Bu sektor düzgün qurulmuş istehsal-emal-ixrac zənciri vasitəsilə regionlarda məşğulluq yarada, qeyri-neft ixracını artıra və yerli xammal əsasında sənaye məhsullarının istehsalını genişləndirə bilər. “Azərpambıq”ın bu ilin ilk səkkiz ayında ixracını 76,5 faiz artırması da aqrar-sənaye modelinin ixrac gəlirlərinin şaxələndirilməsində daha böyük rol oynaya biləcəyini göstərir. Növbəti mərhələdə əsas iqtisadi göstərici isə ixrac həcminin artımı ilə yanaşı, hər ton pambıqdan yaradılan əlavə dəyərin yüksəldilməsi olacaq.
Nuray,
AzNews.az