“Spotify AB” və “TikTok Pte. Ltd.” şirkətlərinin Azərbaycanda ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınması ölkədə rəqəmsal xidmətlərin vergiyə cəlb edilməsi mexanizminin praktiki tətbiqində növbəti mərhələdir. Hər iki şirkətin qeydiyyatı 1 oktyabr 2026-cı ildən qüvvəyə minib. Yeni mexanizmə əsasən, Azərbaycandakı istehlakçılara rəqəmsal xidmət göstərən qeydiyyatlı qeyri-rezident şirkətlər ƏDV-ni özləri hesablamalı, bəyan etməli və dövlət büdcəsinə ödəməlidirlər. Dövlət Vergi Xidmətinin məlumatına görə, bu halda həmin ödənişlər üzrə ƏDV banklar tərəfindən tutulmur.
Bu dəyişiklik rəqəmsal iqtisadiyyatın sürətlə böyüməsinin vergi inzibatçılığı qarşısında yaratdığı yeni reallıqlarla bağlıdır. Ənənəvi iqtisadiyyatda vergi öhdəliyinin müəyyənləşdirilməsi üçün şirkətin fiziki mövcudluğu, ofisi və ya istehsal məntəqəsi əsas göstəricilərdən biri olduğu halda, rəqəmsal xidmətlərdə məhsul sərhədləri aşaraq birbaşa istehlakçıya çatdırılır. Musiqi yayımı, video platformaları, tətbiqlər, onlayn oyunlar və digər rəqəmsal xidmətlərdə xidmət təchizatçısının başqa ölkədə yerləşməsi onun xidmətin göstərildiyi bazarda iqtisadi fəaliyyətinin faktiki olaraq mövcud olmadığı anlamına gəlmir.
Məhz buna görə beynəlxalq vergi sistemində “təyinat ölkəsi” prinsipi ön plana çıxıb. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının yanaşmasına görə, fiziki şəxslərə göstərilən sərhədlərarası rəqəmsal xidmətlər üzrə vergitutma, bir qayda olaraq, istehlakçının yaşadığı və xidmətin istehlak edildiyi yurisdiksiyada həyata keçirilməlidir. OECD məlumatına əsasən, artıq 100-dən çox yurisdiksiya rəqəmsal ticarət üzrə bu istiqamətdə islahatlar həyata keçirib.
Azərbaycanın tətbiq etdiyi mexanizm də bu qlobal tendensiyanın yerli vergi sisteminə uyğunlaşdırılmış formasıdır. Dövlət Vergi Xidmətinin açıqlamasına əsasən, Azərbaycandakı istehlakçılara rəqəmsal xidmət göstərən qeyri-rezidentlərin illik dövriyyəsi 10 min ABŞ dollarını keçdikdə vergi qeydiyyatı məcburi xarakter daşıyır. Bu qayda yalnız biznesdən istehlakçıya, yəni B2C əməliyyatlarına aiddir. B2B əməliyyatlarında isə vergi öhdəliyi yerli alıcı tərəfindən əks vergi mexanizmi əsasında yerinə yetirilir.
Burada Spotify və TikTok-un qeydiyyatı xüsusilə diqqət çəkir, çünki söhbət geniş istifadəçi bazasına malik qlobal rəqəmsal platformalardan gedir. Bu şirkətlərin vergi uçotuna alınması yalnız iki kommersiya qurumunun qeydiyyatı kimi qiymətləndirilməməlidir. Proses eyni zamanda rəqəmsal xidmət bazarının vergi uçotunda daha sistemli əhatə olunmasına nümunə yaradır. İstifadəçinin Azərbaycanda olması ilə xidmətin xaricdə yerləşən şirkət tərəfindən göstərilməsi arasında yaranan məsafə artıq vergi öhdəliyinin müəyyənləşdirilməsinə maneə yaratmır.
Azərbaycanın Vergi Məcəlləsində elektron ticarət üzrə ƏDV dərəcəsi ümumi qaydada 18 faiz müəyyən edilib. Bununla yanaşı, rəqəmsal xidmətlər üzrə yeni modelin əhəmiyyətli tərəfi verginin tutulması üsulunun dəyişməsidir: qeydiyyatdan keçmiş qeyri-rezident təchizatçı öz öhdəliyini özü hesablayır və dövlət büdcəsinə ödəyir. Bu yanaşma beynəlxalq praktikada da geniş yayılıb və OECD qeyri-rezident rəqəmsal xidmət təminatçıları üçün sadələşdirilmiş elektron qeydiyyat və ödəniş mexanizmlərini əsas alətlərdən biri kimi göstərir.
İqtisadi baxımdan mexanizmin digər mühüm nəticəsi vergi neytrallığının gücləndirilməsidir. Yerli şirkətin göstərdiyi rəqəmsal xidmət ƏDV-yə cəlb edilirsə, eyni bazarda fəaliyyət göstərən xarici platformanın analoji xidmətdən vergi öhdəliyi daşımaması rəqabət mühitində fərq yarada bilər. Qeyri-rezident təchizatçıların qeydiyyatı bu fərqin aradan qaldırılmasına və xidmətin haradan təqdim edilməsindən asılı olmayaraq istehlak bazarında daha vahid vergi yanaşmasının formalaşmasına xidmət edir. OECD də rəqəmsal xidmətlərin vergiyə cəlb olunmasında əsas məqsədlərdən birini məhz beynəlxalq ticarətdə vergi neytrallığının qorunması kimi müəyyənləşdirir.
Bu prosesin dövlət büdcəsi üçün maliyyə əhəmiyyəti də rəqəmsal istehlakın miqyası ilə əlaqədardır. Bununla belə, yalnız Spotify və TikTok-un qeydiyyata alınmasına əsaslanaraq büdcəyə daxilolmaların konkret məbləğini hesablamaq mümkün deyil. Burada əsas göstərici Azərbaycandakı istifadəçilərin rəqəmsal xidmətlərə faktiki xərclərinin həcmi olacaq. Eyni zamanda qeydiyyata alınacaq şirkətlərin dairəsinin genişlənməsi vergi bazasının daha dəqiq formalaşmasına və rəqəmsal iqtisadiyyatda iqtisadi aktivliyin ölçülməsinə imkan verə bilər.
Daha geniş perspektivdə isə bu mexanizm Azərbaycanın vergi inzibatçılığının iqtisadiyyatın rəqəmsallaşmasına uyğunlaşdırılmasını göstərir. Qlobal təcrübədə də rəqəmsal xidmətlərin vergiyə cəlb edilməsi artıq ayrıca və keçici yanaşma deyil, vergi sistemlərinin transformasiyasının bir hissəsidir. OECD-nin 2026-cı il üzrə vergi siyasəti icmalında Azərbaycanın qeyri-rezident rəqəmsal xidmət təchizatçıları üçün ƏDV üzrə məcburi qeydiyyat modelinə keçən ölkələr sırasında olduğu qeyd edilir.
Beləliklə, Spotify və TikTok-un Azərbaycanda vergi uçotuna alınması rəqəmsal iqtisadiyyatın hüquqi və fiskal çərçivəsinin praktiki şəkildə genişləndiyini göstərən konkret nümunədir. Qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ yalnız daha çox platformanın qeydiyyata alınması deyil, elektron qeydiyyat, ödəniş, hesabat və məlumat mübadiləsi mexanizmlərinin çevik işləməsinin təmin edilməsidir. Bu istiqamətdə formalaşan sistem rəqəmsal xidmət bazarının şəffaflığının artırılması ilə yanaşı, Azərbaycanın qlobal rəqəmsal iqtisadiyyatla inteqrasiyasına uyğun vergi mühitinin möhkəmlənməsinə də xidmət edə bilər.
Nuray,
AzNews.az