Transxəzər fiber-optik xətt rəqəmsal dəhlizlərin əhəmiyyətini artırır - ŞƏRH
Azərbaycanla Qazaxıstan arasında Transxəzər fiber-optik xəttinin bir aydan az müddətdə istifadəyə verilməsinin planlaşdırılması iki ölkə arasında rəqəmsal bağlantının yeni mərhələyə keçməsini göstərir. Layihə Avropa ilə Asiya arasında yüksəkötürücülü məlumat bağlantısının yaradılmasını nəzərdə tutur və bununla Azərbaycanın nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastrukturu bir-birini tamamlayan regional dəhliz modelində daha sıx birləşir.
Transxəzər fiber-optik xəttinin əhəmiyyəti ilk növbədə onun yerləşdiyi marşrutla bağlıdır. Xəzər üzərindən Azərbaycan və Qazaxıstanı birləşdirən rəqəmsal bağlantı Orta Dəhlizin fiziki yükdaşımalarla məhdudlaşmayan infrastruktur xəttinə çevrilməsinə imkan yaradır. Son illərdə beynəlxalq ticarətdə rəqəmsal məlumatların hərəkəti də ən azı malların fiziki daşınması qədər mühüm iqtisadi amilə çevrilib. Bulud xidmətləri, maliyyə əməliyyatları, elektron ticarət, süni intellekt sistemləri və korporativ məlumat mübadiləsinin genişlənməsi yüksək sürətli və dayanıqlı internet infrastrukturuna tələbi artırır.
Qlobal səviyyədə də bu istiqamətdə ciddi investisiya prosesi gedir. Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının məlumatlarına görə, 2025-ci ildə dünyada internetdən istifadə edən insanların sayı 6 milyarda yaxınlaşıb və qlobal internet istifadə səviyyəsi əhalinin təxminən dörddə üçünə çatıb. Eyni zamanda məlumat trafikinin sürətli artması ölkələri təkcə son istifadəçi şəbəkələrinə deyil, beynəlxalq magistral bağlantılara da investisiya qoymağa sövq edir. Bu baxımdan Transxəzər xətti yalnız iki ölkə arasında internet bağlantısı deyil, Avrasiya üzrə alternativ rəqəmsal marşrutların formalaşması prosesinin bir hissəsidir.
Belə layihələrin iqtisadi dəyəri məlumatların daha sürətli ötürülməsi ilə bitmir. Beynəlxalq fiber-optik magistralların inkişafı məlumat mərkəzlərinin yerləşdirilməsi üçün ölkələrin cəlbediciliyini də artırır. Məlumat mərkəzləri böyük həcmdə elektrik enerjisi və sabit, aşağı gecikməli beynəlxalq internet bağlantısı tələb edir. Azərbaycanın enerji infrastrukturunun imkanları ilə Transxəzər rəqəmsal bağlantısının bir araya gəlməsi ölkədə məlumatların emalı və saxlanılması üzrə yeni layihələr üçün texniki baza yarada bilər.
Süni intellektin sürətli inkişafı bu məsələnin aktuallığını daha da artırır. Böyük dil modelləri, bulud əsaslı AI xidmətləri və hesablama mərkəzləri çox böyük həcmdə məlumat mübadiləsi tələb edir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin hesablamalarına görə, məlumat mərkəzlərinin elektrik enerjisi istehlakı 2024-cü ildə qlobal miqyasda təxminən 415 teravat-saat olub və bu göstəricinin 2030-cu ilə qədər iki dəfədən çox artaraq təxminən 945 teravat-saata çatacağı gözlənilir. Bu tendensiya göstərir ki, gələcəyin rəqəmsal infrastrukturu yalnız internet sürətindən deyil, enerji və məlumat ötürmə imkanlarının birlikdə təmin edilməsindən asılı olacaq.
Azərbaycan üçün Transxəzər xəttinin digər əhəmiyyətli tərəfi rəqəmsal marşrutların şaxələndirilməsidir. Beynəlxalq məlumat trafikinin müəyyən istiqamətlərdə həddindən artıq konsentrasiyası texniki, geosiyasi və kommersiya risklərini artıra bilər. Alternativ magistral xətlərin yaradılması isə məlumat axınlarının daha çevik şəkildə yönləndirilməsinə şərait yaradır. Bu, xüsusilə Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında rəqəmsal əlaqələrin genişləndiyi bir dövrdə əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın mövqeyi burada nəqliyyat coğrafiyası ilə də tamamlanır. Bakı limanı, dəmir yolu infrastrukturu, enerji sistemləri və fiber-optik şəbəkələrin eyni regional məkan üzərində inkişaf etdirilməsi ölkənin bağlantı imkanlarını kompleks xarakterə gətirir. Əgər ənənəvi dəhliz anlayışında əsas məsələ yükün bir məntəqədən digərinə çatdırılması idisə, müasir dəhlizlərdə paralel olaraq enerji, informasiya və rəqəmsal xidmətlərin hərəkəti də nəzərə alınır. Bu səbəbdən Transxəzər fiber-optik xətti Orta Dəhlizin rəqəmsal komponentinin formalaşmasına xidmət edən infrastruktur kimi qiymətləndirilə bilər.
Qazaxıstan üçün də Azərbaycan üzərindən Avropa istiqamətində əlavə rəqəmsal bağlantının yaranması Mərkəzi Asiyanın qlobal informasiya şəbəkələrinə inteqrasiyasını gücləndirir. Region ölkələrinin rəqəmsal iqtisadiyyatlarının böyüməsi ilə məlumat trafikinin artması yeni beynəlxalq bağlantılara tələbi yüksəldir. Azərbaycan isə Xəzərin qərb sahilində yerləşməsi və Avropa istiqamətində mövcud kommunikasiya infrastrukturu sayəsində bu prosesdə tranzit rəqəmsal mərkəz rolunu genişləndirə bilər.
Nəticədə Transxəzər fiber-optik xəttinin istifadəyə verilməsi yalnız telekommunikasiya sektorunda yeni texniki imkanın yaranması deyil, Azərbaycanın regional bağlantı strategiyasının rəqəmsal istiqamətinin güclənməsi deməkdir. Layihənin iqtisadi effekti zamanla məlumat trafikinin həcmi, yeni data mərkəzlərinin yaranması, rəqəmsal xidmətlərə investisiyalar və Avropa–Mərkəzi Asiya marşrutunda formalaşan yeni biznes modelləri ilə daha aydın görünəcək. Enerji və yüksəkötürücülü internet infrastrukturunun paralel inkişafı isə Azərbaycanda data mərkəzləri və süni intellekt üçün lazım olan iki əsas resursun — enerji və bağlantının — eyni ekosistemdə formalaşmasına imkan yaradır.
Nuray,
AzNews.az