Dünya bazarında Azərbaycan neftinin qiymətinin 119,26 ABŞ dollarına yüksəlməsi enerji ixracından gəlir əldə edən ölkələr üçün əlverişli qiymət mühitinin davam etdiyini göstərir. “Azeri Light”ın qiyməti bir gün ərzində 0,87 faiz artıb, “Brent” markalı neftin dekabr fyuçersləri isə 120,09 dollara çatıb. Azərbaycan üçün əsas məqam isə hazırkı qiymətin 2026-cı il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan 65 dollarlıq baza qiymətindən təxminən 84 faiz yüksək olmasıdır.
Neft qiymətlərindəki bu fərq Azərbaycanın fiskal dayanıqlığı baxımından əhəmiyyətlidir. Büdcənin 65 dollarlıq qiymət fərziyyəsi ilə hazırlanması bazar qiymətlərinin daha yüksək olduğu dövrdə əlavə gəlir potensialı yaradır. Lakin neftin bir günlük və ya bir neçə həftəlik qiymət artımını avtomatik olaraq büdcəyə eyni həcmdə əlavə vəsait daxil olması kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Dövlət gəlirləri faktiki satış həcmləri, hasilat səviyyəsi, ixrac müqavilələrinin şərtləri, neftin keyfiyyət fərqi, vergi və mənfəət bölgüsü mexanizmləri, eləcə də Dövlət Neft Fonduna daxilolmalar nəzərə alınmaqla formalaşır.
Buna baxmayaraq, cari qiymət səviyyəsi ilə büdcə fərziyyəsi arasındakı fərq kifayət qədər böyükdür. 119,26 dollarlıq “Azeri Light” qiyməti büdcə hesablamasında istifadə olunan 65 dollardan 54,26 dollar yüksəkdir. Başqa sözlə, bazardakı qiymət büdcə ssenarisində nəzərdə tutulan səviyyədən təxminən 1,8 dəfə çoxdur. Bu, hasilat və ixrac həcmləri sabit qaldığı halda, Azərbaycanın neft gəlirlərinin qiymət komponenti üzrə əhəmiyyətli müsbət fərq yarada bilər.
Dövlət Neft Fondunun 2026-cı ilin ilk yarısına dair məlumatları da bu əlaqəni göstərir. Yanvar-iyun aylarında Fondun neft və qaz sazişlərindən əldə etdiyi gəlirlər 4,95 milyard manat olub. Bunun 4,37 milyard manatı “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokundan daxilolmaların payına düşüb. Həmin dövrdə SOFAZ dövlət büdcəsinə 6,42 milyard manat transfert edib. Fondun iyunun sonuna aktivləri isə 72,6 milyard ABŞ dolları səviyyəsində olub.
Burada diqqət çəkən məqam odur ki, neft gəlirləri artıq yalnız hasilat və satışdan daxil olan vəsaitlə məhdudlaşmır. Dövlət Neft Fondunun 2026-cı il büdcəsində ümumi gəlirlərin 13,03 milyard manat olması nəzərdə tutulub. Bu məbləğin 8,55 milyard manatı Azərbaycan payına düşən karbohidrogenlərin satışından əldə edilən xalis gəlirlər, 4,08 milyard manatı isə Fondun valyuta aktivlərinin idarə edilməsindən gəlirlər kimi planlaşdırılıb.
Bu struktur neft qiymətlərinin yüksəlməsinin Azərbaycan maliyyə sisteminə təsirini müəyyən qədər dəyişir. Neftin qiyməti yüksəldikcə yalnız cari neft gəlirlərinin deyil, həmin gəlirlər hesabına formalaşan maliyyə ehtiyatlarının və investisiya gəlirlərinin də uzunmüddətli əhəmiyyəti artır. 2025-ci ilin sonunda SOFAZ-ın aktivləri 73,5 milyard dollara çatmışdı və Fond həmin il 6,9 milyard manat investisiya gəliri əldə etmişdi.
Lakin yüksək neft qiymətinin yaratdığı fiskal imkanların əsas xüsusiyyəti onun dəyişkən olmasıdır. Neft bazarı geosiyasi hadisələrə, qlobal iqtisadi artıma, OPEC+ siyasətinə, istehsalçı ölkələrin hasilat qərarlarına və daşınma marşrutlarındakı risklərə həssasdır. OPEC+ ölkələri 2026-cı ilin sentyabrında bazar sabitliyini qorumaq və istehsal razılaşmalarına uyğunluğu davam etdirmək barədə qərar qəbul edib. Növbəti mühüm görüşün isə oktyabrın 4-də keçirilməsi planlaşdırılıb.
Qiymətlərin hazırkı yüksək səviyyəsində tələb amili də əhəmiyyətini qoruyur. OPEC-in 2026-cı il üzrə proqnozlarında qlobal neft tələbinin artmaqda davam edəcəyi gözlənilir. Təşkilatın uzunmüddətli proqnozuna görə isə dünya neft tələbi 2050-ci ilə qədər gündəlik 124 milyon barrelə yüksələ bilər. OPEC bununla yanaşı, enerji sektorunda investisiyaların davam etdirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Azərbaycan baxımından isə daha vacib məsələ qiymətin 119 dollar olması deyil, bu səviyyənin nə qədər davamlı olmasıdır. Çünki dövlət büdcəsinin 65 dollarlıq baza qiyməti ilə hazırlanması məhz yüksək volatilliyə qarşı fiskal ehtiyat mexanizmi yaradır. Cari qiymətin həmin göstəricidən xeyli yuxarı olması büdcə planlaşdırılmasında əlavə təhlükəsizlik marjası formalaşdırır. Qiymətlərin sonrakı aylarda aşağı düşməsi halında isə büdcə gəlirlərinə təzyiq yaranmaması üçün bu fərqin bir hissəsi maliyyə ehtiyatları vasitəsilə kompensasiya edilə bilər.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın neft hasilatında yalnız qiymət deyil, hasilat dinamikası da əsas göstəricidir. “Azeri Light”ın əsas mənbəyi olan “Azəri-Çıraq-Günəşli” blokunda hasilatın səviyyəsi və layihənin tərəfdaşları arasında gəlir bölgüsü ölkənin faktiki neft gəlirlərinə birbaşa təsir göstərir. AÇG üzrə müqavilədə SOCAR-ın payı 35,3 faizdir.
Məhz buna görə neftin qiymətindəki hər 1 dollarlıq dəyişiklik Azərbaycan üçün mühüm olsa da, onun dövlət maliyyəsinə təsirini qiymətləndirərkən yalnız qiymət göstəricisinə baxmaq kifayət etmir. Hasilat həcmi, ixrac marşrutları, neftin keyfiyyətinə görə qiymət fərqi, müqavilə üzrə mənfəət bölgüsü və Dövlət Neft Fondunun gəlir strukturu birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Hazırkı 119,26 dollarlıq “Azeri Light” qiyməti 2008-ci ilin iyulunda qeydə alınmış 149,66 dollarlıq tarixi maksimumdan hələ aşağıdır, lakin 2020-ci ilin aprelindəki 15,81 dollarlıq minimumla müqayisədə tamamilə fərqli bazar şəraitini göstərir. Bu geniş diapazon neft gəlirlərinin nə qədər dəyişkən ola bildiyini də nümayiş etdirir.
Beləliklə, “Azeri Light”ın 119 dollardan yuxarı ticarəti Azərbaycanın cari fiskal imkanlarını gücləndirən amillərdən biridir. Əsas üstünlük isə neft qiymətinin büdcə üçün müəyyən edilmiş 65 dollarlıq baza göstəricisindən xeyli yüksək olmasıdır. Bununla yanaşı, yüksək qiymətlərdən yaranan əlavə gəlirlərin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığına çevrilməsi üçün ehtiyatların qorunması, investisiya gəlirlərinin artırılması və qeyri-neft gəlirlərinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Neft bazarında qiymətin 120 dollara yaxınlaşması əhəmiyyətli göstəricidir, lakin Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün daha vacib məsələ bu gəlir imkanının müvəqqəti qiymət sıçrayışından davamlı maliyyə üstünlüyünə çevrilməsidir.
Nuray,
AzNews.az