Sentyabrın sonuna Azərbaycanda pul bazasının 24,8 milyard manata yüksəlməsi monetar şəraitdə genişlənmənin davam etdiyini göstərir. Lakin bu göstəricini birbaşa inflyasiya və ya iqtisadiyyatda “pul bolluğu” kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz; pul bazasının dinamikası Mərkəzi Bankın likvidlik siyasəti, bank sisteminin ehtiyacları, nağd pula tələbat və valyuta əməliyyatları kimi bir sıra amillərin birgə təsirini əks etdirir.
Azərbaycanda pul bazasının həcmi sentyabrın 30-na 24 milyard 817,9 milyon manata çatıb. Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, göstərici bir ay ərzində 2,4 faiz, ilin əvvəlindən 10,4 faiz, son bir ildə isə 15,2 faiz artıb. Beləliklə, pul bazasında artım ilin üçüncü rübünün sonunda da davam edib və bu dinamika ölkədə pul-kredit şəraitinin qiymətləndirilməsi baxımından diqqətçəkən göstəricilərdən birinə çevrilib.
Pul bazası dedikdə əsasən dövriyyədə olan nağd pul və kommersiya banklarının Mərkəzi Bankdakı ehtiyatları nəzərdə tutulur. Bu göstərici geniş pul kütləsi ilə eyni anlayış deyil. Başqa sözlə, pul bazasının 15,2 faiz artması əhalinin və biznesin sərəncamında olan ümumi pul vəsaitlərinin də eyni nisbətdə artdığı anlamına gəlmir. Pul bazasındakı dəyişiklik daha çox maliyyə sisteminin likvidlik səviyyəsi və Mərkəzi Bankın monetar əməliyyatları ilə əlaqəlidir.
Azərbaycan üzrə son dinamika bu fərqi xüsusilə nəzərə almağı tələb edir. Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, pul bazası avqustun sonunda 24 milyard 238,8 milyon manat təşkil edirdi. Sentyabrda 579,1 milyon manatlıq artım qeydə alınıb. İlin əvvəlində isə göstərici 22,5 milyard manat ətrafında idi. Deməli, doqquz ay ərzində pul bazasına təxminən 2,3 milyard manat əlavə olunub. Bu artımın miqyası iqtisadi aktivliyin, bank sisteminin likvidlik tələbinin və monetar şəraitin birlikdə qiymətləndirilməsini zəruri edir.
Qlobal təcrübə də göstərir ki, mərkəzi bankların balansı və likvidlik göstəriciləri müasir monetar siyasətin mühüm elementlərindəndir. Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının araşdırmalarında qeyd olunur ki, mərkəzi bankların likvidlik təminatı banklararası bazarda faizlərin və maliyyə şərtlərinin idarə olunmasında əsas mexanizmlərdən biridir. Eyni zamanda ehtiyatların həcminin dəyişməsi yalnız pul siyasətinin yumşaldılması və ya sərtləşdirilməsi kimi şərh edilə bilməz; bankların ehtiyatlara tələbatı və ödəniş sistemlərində likvidlik ehtiyacı da mühüm rol oynayır.
Azərbaycanda pul bazasının artımını qiymətləndirərkən inflyasiya göstəricisi də mühüm kontekstdir. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, avqustda illik inflyasiya 5,7 faiz olub və bankın hədəfi 4 faiz ətrafında ±2 faiz diapazonudur. Eyni zamanda 30 sentyabr tarixinə AZIR göstəricisi 5,7688 faiz təşkil edib. Bu rəqəmlər göstərir ki, pul bazasının genişlənməsi hazırda ayrıca götürülmüş şəkildə qiymət sabitliyi ilə bağlı nəticə çıxarmaq üçün kifayət etmir; pul kütləsinin digər komponentləri, kredit aktivliyi, fiskal axınlar və iqtisadi artım da birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Pul bazasının genişlənməsinin iqtisadi aktivlik baxımından müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, bank sistemində kifayət qədər likvidlik ödənişlərin fasiləsiz həyata keçirilməsinə və maliyyə vasitəçiliyinin davamlılığına şərait yarada bilər. Dünya təcrübəsində də mərkəzi banklar iqtisadi aktivliyin və maliyyə sabitliyinin qorunması üçün likvidlik alətlərindən istifadə edirlər. BIS-in 2026-cı il hesabatında qeyd edilir ki, iqtisadi aktivlikdə və bankların likvidlik tələbində dəyişikliklər mərkəzi bank ehtiyatlarına olan tələbi kəskin dəyişə bilər və bu səbəbdən likvidliyin çevik idarə edilməsi maliyyə sisteminin dayanıqlığı üçün vacibdir.
Digər tərəfdən, pul bazasının artımı iqtisadiyyatda real mal və xidmət istehsalının artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələdikdə qiymət təzyiqləri baxımından əlavə risk yarada bilər. Bununla belə, belə əlaqə avtomatik deyil. Pulun iqtisadiyyatda dövretmə sürəti, kreditlərin hansı istiqamətə yönəlməsi, istehsal güclərinin vəziyyəti, idxal qiymətləri və əhalinin pul saxlama davranışı son nəticəyə təsir göstərir. Buna görə monetar göstəricilərin şərhində yalnız pul bazasının həcminə deyil, onun iqtisadi aktivliyə necə ötürüldüyünə diqqət yetirmək daha doğru yanaşmadır.
Azərbaycanın maliyyə sistemi baxımından diqqətçəkən digər məqam Mərkəzi Bankın faiz dəhlizi üzrə mövqeyidir. Sentyabrın 24-dən uçot dərəcəsi 6,5 faiz səviyyəsində saxlanılıb, faiz dəhlizinin aşağı həddi 5 faiz, yuxarı həddi isə 7,5 faiz müəyyən edilib. Eyni dövrdə AZIR-in 30 sentyabrda 5,7688 faiz olması banklararası pul bazarında faizlərin formalaşmasının monetar çərçivə daxilində davam etdiyini göstərir.
Bu baxımdan sentyabr üzrə 2,4 faizlik aylıq artımı ayrıca və kəskin monetar dönüş kimi deyil, ilin əvvəlindən davam edən genişlənmə trendinin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək daha əsaslıdır. Pul bazasının son bir ildə 15,2 faiz böyüməsi isə qarşıdakı dövrdə əsas diqqətin bu artımın kreditləşməyə, istehlaka, investisiyalara və qiymətlərə ötürülmə dərəcəsinə yönələcəyini göstərir. Burada əsas məsələ pulun sadəcə həcminin artması deyil, həmin likvidliyin iqtisadiyyatda hansı kanallarla hərəkət etməsi və real iqtisadi aktivliyi nə dərəcədə dəstəkləməsidir.
Nəticə etibarilə, 24,8 milyard manatlıq pul bazası Azərbaycanın monetar sistemində likvidlik imkanlarının genişləndiyini göstərən mühüm göstəricidir. Lakin onun iqtisadi təsirini müəyyən etmək üçün geniş pul kütləsi, bank kreditləri, faizlər, inflyasiya, valyuta bazarı və iqtisadi artım göstəriciləri ilə birlikdə təhlil aparılmalıdır. Hazırkı məlumatlar pul bazasında artımın davam etdiyini göstərir, lakin bu dinamikanın iqtisadiyyat üçün yekun nəticəsi məhz həmin vəsaitlərin real sektora və maliyyə bazarlarına ötürülmə mexanizmindən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az