Enerji daşıyıcılarının qiymətlərində və təchizatında son illərdə yaranan dalğalanmaların yalnız müharibələrlə izah edilməsi enerji bazarındakı proseslərin tam mənzərəsini əks etdirmir. Bakıda keçirilən “CAMCA 2026” Regional Forumunda ABŞ-ın Naval Postgraduate School universitetinin professoru Brenda Şaffer də diqqəti məhz enerji təhlükəsizliyinin uzun müddət kifayət qədər prioritet kimi nəzərdən keçirilməməsinə yönəldib. Onun fikrincə, müharibələrin və müxtəlif böhranların qarşısını tamamilə almaq mümkün olmasa da, ölkələrin enerji sistemlərini belə şoklara daha davamlı etmək mümkündür. Qlobal bazarın son dinamikası da bu yanaşmanın iqtisadi əsaslarının olduğunu göstərir.
Bununla belə, enerji böhranının yaranmasında geosiyasi amili kənarda saxlamaq da mümkün deyil. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin 2026-cı il hesabatına görə, Yaxın Şərqdəki böhran nəticəsində Hörmüz boğazından LNG daşımalarının faktiki dayanması qlobal LNG təchizatının təxminən 20 faizini müəyyən müddətə bazardan çıxarıb və Asiya ilə Avropada qaz qiymətlərinin kəskin dəyişməsinə səbəb olub. Eyni zamanda, agentlik qeyd edir ki, Şimali Amerika və Afrikadakı yeni LNG layihələrinin istehsal artımı Körfəz ölkələrindən gələn tədarükdəki azalmanın mühüm hissəsini kompensasiya edib. Bu fakt göstərir ki, böhran zamanı əsas məsələ yalnız hərbi riskin mövcudluğu deyil, həmin riskin enerji sistemində hansı alternativlərlə qarşılandığıdır.
Enerji təhlükəsizliyi əslində bir neçə istiqamətin eyni vaxtda təmin olunmasını tələb edir. Buraya kifayət qədər hasilat imkanlarının olması, ehtiyatların yaradılması, müxtəlif mənbələrdən tədarük, alternativ nəqliyyat marşrutları, çevik infrastruktur, uzunmüddətli müqavilələr və istehlakın idarə olunması daxildir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin sentyabr ayında açıqladığı son təhlildə də təbii qaz təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üçün fiziki ehtiyatlarla yanaşı, daha çevik kommersiya müqavilələrinin və infrastruktur imkanlarının artırılması vacib hesab edilir. Yəni enerji təhlükəsizliyi yalnız yeraltı sərvətin mövcudluğu deyil, həmin resursun böhran anında bazara çatdırıla bilməsi məsələsidir.
Brenda Şafferın Afrikada, xüsusilə Şərqi Afrikada aşkarlanmış neft və qaz ehtiyatlarına diqqət çəkməsi də bu baxımdan maraqlıdır. Mozambik nümunəsi göstərir ki, böyük qaz ehtiyatlarının mövcudluğu avtomatik olaraq enerji təhlükəsizliyi yaratmır. Ölkənin 18 milyard kubmetr illik gücə malik LNG layihəsində tikinti 2021-ci ildən 2025-ci ilə qədər təhlükəsizlik səbəbləri ilə dayandırılmışdı, yalnız 2026-cı ilin yanvarında işlər bərpa olunub və ilk LNG istehsalı hazırda 2029-cu ilə hədəflənir. Deməli, ehtiyatın mövcudluğu ilə kommersiya hasilatı, emal və beynəlxalq bazara çıxış arasında uzunmüddətli və böyük həcmli investisiya mərhələsi var.
Bu məqam enerji bazarındakı qiymətlərin niyə yalnız hasilat həcmi ilə müəyyənləşmədiyini də izah edir. Qazın yerin altında olması ilə onun Avropaya və ya Asiyaya çatdırılması arasında mayeləşdirmə zavodları, boru kəmərləri, terminallar, tankerlər, limanlar və təhlükəsiz nəqliyyat marşrutları dayanır. Bu zəncirin istənilən həlqəsində yaranan problem bazarda fiziki çatışmazlıq və qiymət artımı yarada bilər. Ona görə də müasir enerji siyasətində “nə qədər ehtiyat var?” sualı ilə yanaşı, “nə qədərini və hansı müddətdə bazara çıxarmaq mümkündür?” sualı da əsas göstəriciyə çevrilib.
Avropa bazarı üçün bu məsələnin əhəmiyyəti daha böyükdür. Avropa İttifaqı qaz tədarükündə mənbə və marşrutların şaxələndirilməsini enerji təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən biri kimi qiymətləndirir. Azərbaycanın daxil olduğu Cənub Qaz Dəhlizi də məhz belə diversifikasiya mexanizmlərindən biridir. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycan və SOCAR Avropa İttifaqına 12,5 milyard kubmetr təbii qaz tədarük edib ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə 53,8 faiz çoxdur. 2026-cı ilin ilk altı ayında isə Azərbaycanın ümumi qaz ixracı 12,7 milyard kubmetr, Avropaya ixracı 5,9 milyard kubmetr təşkil edib.
Bu baxımdan Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı rolu yalnız hasilat göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Cənub Qaz Dəhlizinin əsas üstünlüyü Xəzər hövzəsindəki resursların müxtəlif bazarlara boru kəmərləri vasitəsilə çıxarılması və tədarük coğrafiyasının genişləndirilməsidir. Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında ölkədə 25,4 milyard kubmetr təbii qaz hasil edilib. Bunun 13,7 milyard kubmetri “Şahdəniz”, 0,8 milyard kubmetri “Abşeron”, 3,6 milyard kubmetri isə SOCAR-ın hasilatının payına düşüb. Bu rəqəmlər mövcud yataqların enerji təchizatında rolunun davam etdiyini göstərir.
Qlobal enerji sistemində digər mühüm dəyişiklik isə təhlükəsizliyin artıq yalnız neft və qazla ölçülməməsidir. Elektrik şəbəkələrinin dayanıqlığı, enerji saxlanc sistemləri, bərpa olunan enerji mənbələri və kritik texnologiyaların təchizat zəncirləri də enerji təhlükəsizliyinin bir hissəsinə çevrilir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi 2026-cı il enerji siyasəti hesabatında son illərdə pandemiya sonrası təchizat zənciri problemləri, müharibələr, kritik minerallarla bağlı məhdudiyyətlər və ekstremal hava hadisələrinin enerji sistemlərinin həssaslığını artırdığını vurğulayır. Bu səbəbdən enerji təhlükəsizliyi ilə iqtisadi təhlükəsizlik arasında əlaqə əvvəlkindən daha sıx xarakter alır.
Digər tərəfdən, enerji təhlükəsizliyinin artırılması avtomatik olaraq daha çox neft və qaz hasilatı demək deyil. Əsas məqsəd enerji sistemində bir mənbədən və ya bir marşrutdan həddindən artıq asılılığı azaltmaqdır. Bunun üçün müxtəlif təchizatçıların paralel mövcudluğu, strateji ehtiyatlar, infrastrukturun genişləndirilməsi, enerji səmərəliliyinin yüksəldilməsi və bərpa olunan mənbələrin payının artırılması bir-birini tamamlayan alətlərdir. Belə yanaşma enerji qiymətlərinin hər bir geosiyasi hadisəyə reaksiyasını da zəiflədə bilər.
Nəticə etibarilə, Brenda Şafferın fikrində əsas iqtisadi məqam enerji böhranlarının qarşısının alınmasından daha çox, onların iqtisadi sistemə təsir gücünün azaldılması ilə bağlıdır. Müharibələr və digər geosiyasi böhranlar enerji bazarında təklif şokları yarada bilər, lakin bu şokun qiymətlərə və istehlakçılara təsirinin miqyası əvvəlcədən qurulmuş enerji təhlükəsizliyi mexanizmlərindən asılıdır. 2026-cı ilin təcrübəsi də göstərir ki, alternativ hasilat mənbələri, müxtəlif nəqliyyat marşrutları, LNG imkanları, strateji ehtiyatlar və çevik enerji infrastrukturu artıq yalnız uzunmüddətli inkişaf məsələsi deyil, birbaşa iqtisadi dayanıqlıq faktorudur. Azərbaycan üçün isə bu proses həm mövcud qaz resurslarının səmərəli istifadəsini, həm Cənub Qaz Dəhlizinin əhəmiyyətinin qorunmasını, həm də bərpa olunan enerji və elektrik ixracı istiqamətlərinin inkişafını paralel şəkildə gündəmdə saxlayır.
Nuray,
AzNews.az