Qlobal aviasiya bazarında avqust göstəriciləri sərnişin və yük daşımaları arasında fərqli dinamikanı göstərir. Bu fərq həm istehlakçı davranışında, həm də beynəlxalq ticarətin istiqamətində baş verən dəyişiklikləri izləmək üçün mühüm göstəricidir.
2026-cı ilin avqustunda qlobal hava nəqliyyatında sərnişin tələbatının 0,8 faiz azalması, eyni zamanda hava yolu ilə yük daşımalarına tələbatın 4,4 faiz artması aviasiya bazarında maraqlı bir ziddiyyət yaradıb. Beynəlxalq Hava Nəqliyyatı Assosiasiyasının (IATA) məlumatları göstərir ki, sərnişin daşımalarında zəifləmə əsasən Yaxın Şərqdəki kəskin geriləmə və enerji qiymətlərinin istehlakçıların alıcılıq qabiliyyətinə təsiri ilə bağlıdır. Yük seqmentində isə əksinə, qlobal ticarətin genişlənməsi, istehsal və ixrac sifarişlərinin artması tələbatı dəstəkləyib. IATA-nın hesablamalarına görə, avqustda sərnişin tələbatı 0,8 faiz azalsa da, Yaxın Şərq istisna edildikdə 0,6 faiz artım qeydə alınıb.
Sərnişin bazarındakı geriləmənin miqyası ilk baxışda böyük görünməsə də, onun struktur xarakteri daha əhəmiyyətlidir. Avqustda qlobal sərnişin tutumu 0,3 faiz artıb, lakin tələb azalıb və oturacaqların doluluq əmsalı 85,1 faizə düşüb. Beynəlxalq daşımalar 0,9 faiz, daxili daşımalar isə 0,5 faiz azalıb. Bu, aviaşirkətlərin təklif etdiyi tutumla bazarın real tələbi arasında müəyyən uyğunsuzluğun yarandığını göstərir. Tutum artır, lakin sərnişin axını eyni sürətlə genişlənmir. Belə vəziyyət davamlı xarakter alarsa, aviaşirkətlərin marşrut planlaşdırması və qiymət siyasətində daha çevik yanaşmalar tələb oluna bilər.
Burada enerji qiymətlərinin təsiri xüsusilə diqqət çəkir. IATA-nın məlumatına görə, avqustda aviasiya yanacağının qiyməti aylıq ifadədə 8,3 faiz, illik ifadədə isə 79,2 faiz yüksəlib. Bu, aviaşirkətlərin xərc strukturunda ciddi təzyiq yaradır. Yanacaq xərclərinin artması bir tərəfdən aviabiletlərin qiymətlərinə, digər tərəfdən isə aviaşirkətlərin marşrut və uçuş tezliyi ilə bağlı qərarlarına təsir göstərə bilər. Sərnişin baxımından isə nəqliyyat xərclərinin bahalaşması səyahət büdcəsinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb ola bilər.
Yaxın Şərq faktorunun qlobal göstəriciyə təsiri də kifayət qədər böyükdür. Region aviaşirkətlərində sərnişin tələbi avqustda illik ifadədə 14,6 faiz azalıb. Halbuki Yaxın Şərq çıxarıldıqda qlobal sərnişin tələbatı 0,6 faiz yüksəlib. Bu fərq göstərir ki, aviasiya bazarında ümumi qlobal göstəricinin arxasında ayrı-ayrı regional bazarların çox fərqli dinamikası dayanır. Avropa və Asiya-Sakit okean bazarlarında müəyyən artım müşahidə olunduğu halda, Şimali Amerikada sərnişin tələbi 2,2 faiz azalıb. Asiya-Sakit okean regionunda isə artım 1,4 faiz təşkil edib.
Yük daşımalarında mənzərə isə daha fərqlidir. Avqustda qlobal hava yükdaşımalarına tələb 4,4 faiz artıb, halbuki mövcud yükdaşıma tutumu 0,1 faiz azalıb. Nəticədə yük doluluq əmsalı 2 faiz bəndi yüksələrək 46 faizə çatıb. Daha mühüm məqam ondan ibarətdir ki, artım bütün regionlarda qeydə alınıb. Şimali Amerika daşıyıcılarında tələb 6,6 faiz, Asiya-Sakit okean regionunda 4,3 faiz, Avropada 4,1 faiz, Latın Amerikası və Karib hövzəsində 5,1 faiz, Afrikada 3 faiz artıb. Yaxın Şərqdə artım daha zəif – 1 faiz olub.
Yük bazarının dayanıqlığının əsas səbəblərindən biri dünya ticarətindəki genişlənmədir. IATA-nın məlumatına görə, qlobal əmtəə ticarəti iyulda illik ifadədə 6 faiz artıb və artım ardıcıl 33-cü ay davam edib. Eyni zamanda avqustda qlobal istehsal göstəricisi və yeni ixrac sifarişləri indeksi də yüksəlib. Bu göstəricilər hava yükdaşımalarının xüsusilə yüksək dəyərli, vaxt baxımından həssas və təchizat zəncirində sürətli çatdırılma tələb edən məhsullar üzrə əhəmiyyətini qoruduğunu göstərir. (IATA)
Marşrutlar üzrə dinamika isə dünya ticarətinin coğrafiyasında baş verən dəyişiklikləri daha aydın göstərir. Avqustda Asiya–Şimali Amerika istiqamətində hava yükdaşımaları 13,2 faiz, Asiya daxilində 6,1 faiz, Avropa–Asiya marşrutunda 3,1 faiz, Şimali Amerika–Avropa istiqamətində isə 4,3 faiz artıb. Bunun əksinə, Yaxın Şərq–Avropa daşımalarında 12,1 faiz, Yaxın Şərq–Asiya istiqamətində 11 faiz, Afrika–Asiya marşrutunda isə 11,9 faiz azalma qeydə alınıb. Beləliklə, qlobal hava yükdaşımalarında artım olsa da, geosiyasi risklər marşrutlar üzrə ciddi yenidən bölüşdürülmə yaradır.
Bu proses Azərbaycanın aviasiya və logistika imkanları baxımından da əhəmiyyətlidir. Azərbaycan hava məkanından tranzit uçuşların artması ölkənin regional nəqliyyat əlaqələrindəki rolunu gücləndirən amillərdən biridir. 2026-cı ilin iyun-avqust aylarında Azərbaycan hava məkanında 102 130 uçuşa aeronavtika xidməti göstərilib və bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 11 faiz çoxdur. Avqustda isə 35 378 uçuş qeydə alınıb. (Airport.az)
Sərnişin seqmentində də Azərbaycanın göstəriciləri qlobal zəifləmədən tam eyni istiqamətdə hərəkət etmir. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında Bakı, Naxçıvan və Gəncə hava limanları birlikdə 5,7 milyondan çox sərnişinə xidmət göstərib və ümumi sərnişin dövriyyəsi əvvəlki ilin eyni dövrü ilə təxminən eyni səviyyədə qalıb. Eyni zamanda uçuşların sayı 1,5 faiz artıb. Bakı aeroportunda transfer sərnişinlərinin sayının 373 733 nəfərə çatması və illik ifadədə 34 faiz artması xüsusilə diqqətçəkəndir. Bu göstərici Azərbaycanın yalnız son təyinat məntəqəsi deyil, tranzit aviasiya qovşağı kimi də fəaliyyət imkanlarının genişləndiyini göstərir. (Airport.az)
Yük seqmentində isə qlobal tendensiya Azərbaycanın multimodal logistika strategiyası üçün əlavə imkanlar yaradır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında ölkənin nəqliyyat və anbar təsərrüfatında 10,9 milyard manatlıq xidmət göstərilib və real ifadədə artım 8,7 faiz təşkil edib. Bu xidmətlərin 59,4 faizi yükdaşımaların payına düşüb. Hava nəqliyyatının ümumi yükdaşımalarındakı payı hələlik 0,2 faiz olsa da, yüksək dəyərli və sürətli çatdırılma tələb edən yüklər üçün hava nəqliyyatının strateji əhəmiyyəti onun fiziki tonajdakı payından daha yüksək ola bilər.
Bu baxımdan Ələt Azad İqtisadi Zonasında formalaşdırılan yeni yük hava limanının gələcək rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Layihənin Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu və avtomobil yolları ilə əlaqələndirilməsi hava, dəniz, dəmir yolu və avtomobil daşımalarının vahid logistika zəncirində birləşdirilməsi imkanını yaradır. Belə modeldə hava nəqliyyatının funksiyası yalnız sərnişin daşınması ilə məhdudlaşmır; vaxt baxımından həssas və yüksək əlavə dəyər yaradan yüklərin Orta Dəhliz üzərindən daha sürətli hərəkəti üçün əlavə kanal formalaşa bilər.
Beləliklə, avqustun qlobal aviasiya statistikası iki fərqli iqtisadi siqnal verir. Sərnişin bazarında enerji xərcləri, geosiyasi qeyri-müəyyənlik və istehlakçıların səyahət büdcələri ilə bağlı ehtiyatlılıq artır, yük bazarında isə beynəlxalq ticarət və istehsal aktivliyi tələbi dəstəkləyir. IATA-nın oktyabr üçün oturacaq tutumunun 2 faiz artacağını gözləməsi sərnişin bazarında şirkətlərin hələ də tələbin bərpasına müəyyən ümid saxladığını göstərir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ bu qlobal fərqlənmədən yaranan imkanları düzgün qiymətləndirməkdir. Sərnişin aviasiyasında tranzit axınlarının artırılması, yük aviasiyasında isə multimodal logistika imkanlarının genişləndirilməsi ölkənin nəqliyyat xidmətlərindən əldə etdiyi əlavə dəyəri yüksəldə bilər. Xüsusilə hava yükdaşımalarının qlobal ticarətdə artan rolu nəzərə alınarsa, Azərbaycan üçün əsas perspektiv yalnız uçuşların sayını artırmaq deyil, hava nəqliyyatını dəniz limanı, dəmir yolu, avtomobil yolları və azad iqtisadi zonalarla vahid logistika sistemi daxilində daha sıx əlaqələndirməkdir. Qlobal aviasiyanın avqust göstəriciləri də göstərir ki, gələcək rəqabət yalnız sərnişin axını uğrunda deyil, daha sürətli, çevik və dayanıqlı logistika zəncirlərinin formalaşdırılması uğrunda olacaq.
Nuray,
AzNews.az