Təşəbbüsün əsas iqtisadi əhəmiyyəti yalnız biznesə əlavə kredit verilməsi deyil, şirkətlərin maliyyələşmə modelinin şaxələndirilməsidir. Kredit zəmanəti bankların riskini bölüşdürə, kapital maliyyələşdirilməsi isə borclanmadan vəsait cəlb etmək imkanlarını genişləndirə bilər. Mövcud beynəlxalq və yerli maliyyə göstəriciləri fonunda məsələni belə qiymətləndirmək olar.
Azərbaycanda biznes subyektlərinin maliyyə resurslarına çıxışının genişləndirilməsi üçün qismən kredit zəmanəti və kapital maliyyələşdirilməsi mexanizmlərinin hazırlanması özəl sektorun maliyyələşmə imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm mərhələdir. Məsələ maliyyə nazirinin birinci müavini Anar Kərimovun Dünya Bankının Cənubi Qafqaz üzrə regional direktoru Roland Praysın rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşündə müzakirə olunub. Dünya Bankının FINGROW layihəsi çərçivəsində nəzərdə tutulan mexanizmlərin hazırda hüquqi və maliyyə bazasının formalaşdırılması mərhələsində olması isə onu göstərir ki, söhbət sadəcə yeni kredit proqramından deyil, biznesin maliyyələşdirilməsi arxitekturasının genişləndirilməsindən gedir.
Məsələnin aktuallığı Azərbaycanın iqtisadiyyatında özəl sektorun maliyyələşmə imkanlarının daha da artırılması ehtiyacı ilə bağlıdır. Dünya Bankının Azərbaycan üzrə 2026-cı il qiymətləndirməsinə görə, 2025-ci ildə ölkə iqtisadiyyatının real artımı 1,4 faiz təşkil edib, real ifadədə kredit artımı isə 3,4 faiz səviyyəsində olub. Bank 2026-cı il üçün iqtisadi artımı 2 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırır. Belə şəraitdə əlavə maliyyə resurslarının iqtisadiyyatda hansı istiqamətə yönəldilməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Kreditlərin yalnız həcminin artırılması deyil, onların məhsuldarlığı yüksəldən investisiyalara və yeni biznes fəaliyyətinə çevrilməsi əsas məsələdir.
Qismən kredit zəmanəti mexanizminin əsas iqtisadi funksiyası məhz burada ortaya çıxır. Bank üçün əsas risklərdən biri kredit alan şirkətin kifayət qədər girov təqdim edə bilməməsi və ya fəaliyyət tarixçəsinin maliyyə riskini qiymətləndirmək üçün yetərli olmamasıdır. Zəmanət mexanizmi kredit riskinin müəyyən hissəsini öz üzərinə götürdükdə bankın risk çəkisi azala və daha çox biznes subyektinin kredit almaq imkanı yarana bilər. Azərbaycanda belə mexanizmlərin maliyyə sektorunun mövcud alətləri ilə əlaqələndirilməsi də mümkündür. Mərkəzi Bankın prudensial qaydalarında dövlət tərəfindən yaradılmış və bank kreditləri üzrə öhdəliklərə zəmanət verən fondların zəmanətləri ayrıca risk təminatı kimi nəzərə alınır.
Bu mexanizmin əsas üstünlüyü girov problemi yaşayan müəssisələrin maliyyə sisteminə çıxışının genişlənməsi ola bilər. Xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində əsas aktivlərin həcmi böyük olmaya, lakin şirkətin satış, sifariş və pul axını kifayət qədər sabit ola bilər. Belə bizneslər üçün kredit zəmanəti maddi təminatın məhdudluğunu müəyyən qədər kompensasiya edən alətə çevrilə bilər. Dünya Bankının Azərbaycan üzrə yeni tərəfdaşlıq çərçivəsində də mikro, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, iş yerlərinin yaradılması və maliyyəyə çıxışın genişləndirilməsi prioritet istiqamətlər sırasında göstərilir.
Kapital maliyyələşdirilməsi isə daha fərqli boşluğu doldura bilər. Bank krediti şirkət üçün borc öhdəliyi yaradır və əsas məbləğ faizlə birlikdə geri qaytarılmalıdır. Kapital maliyyələşdirilməsində isə investor biznesə kapital qoyur və şirkətin gələcək inkişafında pay əldə edə bilər. Bu model xüsusilə innovativ layihələr, yeni texnologiyalar, ixrac potensialı yüksək olan startaplar və ilkin mərhələdə böyük investisiya tələb edən bizneslər üçün əhəmiyyətlidir. Belə şirkətlərdə gəlirlər gələcəkdə sürətlə arta bilər, lakin ilkin mərhələdə kredit ödənişlərini təmin edəcək sabit pul axını formalaşmaya bilər.
Bu baxımdan kredit zəmanəti ilə kapital maliyyələşdirilməsinin eyni layihə çərçivəsində nəzərdə tutulması daha geniş maliyyə ekosisteminin formalaşmasına imkan verə bilər. Birinci mexanizm ənənəvi bank kreditlərinin əhatə dairəsini genişləndirir, ikinci isə şirkətlərin bank borcundan başqa kapital mənbələrinə çıxışını artırır. Nəticədə biznesin inkişaf mərhələsindən asılı olaraq fərqli maliyyə alətlərindən istifadə etmək mümkün olur. Bu yanaşma müasir maliyyə sistemlərində risklərin yalnız bank sektorunda cəmlənməsinin qarşısını almaq baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanda maliyyə əlçatanlığının genişləndirilməsi istiqamətində artıq müxtəlif mexanizmlər tətbiq olunur. Mərkəzi Bank 2025-ci ilin avqustundan etibarən banklar və bank olmayan kredit təşkilatları üçün xarici maliyyə institutlarından cəlb edilən vəsaitlərin manatla biznes kreditlərinə yönəldilməsini dəstəkləyən yeni maliyyə alətinin tətbiqinə başlayıb. Proqram mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin, ailə təsərrüfatlarının və özünüməşğulların kredit və lizinq vasitəsilə maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutur.
2026-cı ilin martında Mərkəzi Bankın sahibkarlarla keçirdiyi Əməkdaşlıq Şurasının iclasında da real sektorun maliyyələşdirilməsi, kreditə çıxışın asanlaşdırılması, KOB-lar üçün dəstək mexanizmləri, girov tələblərinin təkmilləşdirilməsi və innovativ maliyyə alətlərinin tətbiqi müzakirə olunub. Bu məqam FINGROW çərçivəsində hazırlanması nəzərdə tutulan yeni mexanizmlərin artıq formalaşmaqda olan maliyyə sektorunun inkişaf istiqamətləri ilə uzlaşdığını göstərir.
Dünya Bankının Azərbaycanla əməkdaşlığının miqyası da bu təşəbbüsün əhəmiyyətini artırır. Bankın məlumatına görə, 2026-cı il avqustun sonuna Azərbaycanda 53 layihə üzrə ümumi öhdəliklərin məbləği 4,93 milyard ABŞ dolları təşkil edib. 2025-2029-cu illər üçün tərəfdaşlıq çərçivəsində isə daha rəqabətli, yaşıl və inklüziv iqtisadiyyatın formalaşdırılması, məhsuldarlığın və daha yaxşı iş yerlərinin artırılması, özəl sektorun inkişafı və maliyyəyə çıxışın genişləndirilməsi əsas istiqamətlərdəndir.
Yeni mexanizmlərin iqtisadi səmərəsi isə onların hansı şərtlərlə tətbiq edilməsindən asılı olacaq. Kredit zəmanəti bank üçün riskin tam aradan qaldırılması kimi qurulmamalıdır. Beynəlxalq təcrübədə zəmanət mexanizmlərinin effektivliyi riskin bank, borcalan və zəmanət qurumu arasında düzgün bölüşdürülməsi, şirkətlərin maliyyə vəziyyətinin obyektiv qiymətləndirilməsi və zəmanətlərin konkret iqtisadi məqsədlərə yönəldilməsi ilə bağlıdır. Əks halda zəmanət sistemi maliyyə resurslarının sadəcə həcmini artırsa da, onların səmərəliliyini avtomatik yüksəltmir.
Digər tərəfdən, kapital maliyyələşdirilməsi mexanizminin inkişafı Azərbaycanda şirkətlərin investisiya mədəniyyətinə də təsir göstərə bilər. Şirkətlərin maliyyə hesabatlılığının, korporativ idarəetmənin və biznes planlaşdırmasının təkmilləşdirilməsi investorların riskləri daha düzgün qiymətləndirməsinə imkan verər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə özəl kapital bazarının inkişafı üçün vacib şərtdir. Beləliklə, FINGROW yalnız maliyyə resursunun artırılması deyil, şirkətlərin maliyyə bazarına inteqrasiyasının dərinləşdirilməsi baxımından da qiymətləndirilə bilər.
Burada əsas iqtisadi hədəf kredit portfelinin mexaniki böyüməsi deyil, maliyyə resurslarının real iqtisadi dəyər yaradan sahələrə daha effektiv ötürülməsidir. İstehsal gücünün artırılması, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, ixracın genişləndirilməsi, enerji səmərəliliyi və yeni məhsulların yaradılması kimi istiqamətlərə yönələn maliyyələşmə həm müəssisələrin gəlir imkanlarını, həm də iqtisadiyyatın məhsuldarlığını artıra bilər. Dünya Bankının Azərbaycan üzrə strategiyasında da özəl sektorun inkişafı, məhsuldarlığın yüksəldilməsi və daha yaxşı iş yerlərinin yaradılması bir-biri ilə əlaqəli hədəflər kimi təqdim olunur.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanda hazırlanması nəzərdə tutulan kredit zəmanəti və kapital maliyyələşdirilməsi mexanizmləri biznes üçün maliyyəyə çıxışın yalnız bir kanal üzərindən deyil, müxtəlif alətlər vasitəsilə təmin olunmasına şərait yarada bilər. Kredit zəmanəti bank maliyyəsinə çıxışı məhdud olan şirkətlərin imkanlarını genişləndirə, kapital maliyyələşdirilməsi isə borclanmaya alternativ mənbə formalaşdıra bilər. Layihənin hüquqi və maliyyə çərçivəsi düzgün qurulduğu halda bu alətlər özəl sektorun investisiya imkanlarını genişləndirərək maliyyə resurslarının iqtisadi artıma və məşğulluğa daha effektiv ötürülməsinə xidmət edə bilər.
Nuray,
AzNews.az