Nyu-Yorkun “NYMEX” əmtəə birjasında təbii qaz fyuçerslərinin qiymətinin 1,35% azalaraq 1 milyon BTU üçün 2,93 ABŞ dollarına düşməsi ABŞ qaz bazarında təklifin hələ də kifayət qədər yüksək olduğunu göstərir. Söhbət 2026-cı ilin noyabrında çatdırılacaq qaz üzrə müqavilədən gedir və qiymət hərəkətinin əsas xüsusiyyəti onun qış mövsümünün başlanğıcı ərəfəsində baş verməsidir.
Hazırkı dinamikanı yalnız bir günlük və ya bir neçə günlük qiymət dəyişməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının sentyabr proqnozuna görə, ölkədə təbii qaz ehtiyatlarının oktyabrın sonunda 3 969 milyard kubfut təşkil edəcəyi gözlənilir. Bu, son beş ilin orta göstəricisindən 5% yüksəkdir və ötən ilin eyni dövründən də təxminən 1% çoxdur. Yəni bazar qış mövsümünə nisbətən komfortlu ehtiyat səviyyəsi ilə daxil olur.
Son məlumatlar da qiymətin 3 dollar/MMBtu ətrafında formalaşmasının təsadüfi olmadığını göstərir. Sentyabrın 25-də başa çatan həftədə ABŞ qaz anbarlarına 64 milyard kubfut həcmində əlavə qaz vurulub və ümumi ehtiyat 3,42 trilyon kubfuta çatıb. Ehtiyatlar ötən ilin eyni dövründən təxminən 4% aşağı olsa da, bazar iştirakçılarının diqqəti qış tələbinin necə formalaşacağına yönəlib.
Burada hava şəraiti də mühüm amildir. ABŞ-da soyutma mövsümünün zəifləməsi, istilik tələbinin isə hələ tam başlamaması təbii qaza olan cari tələbi məhdudlaşdırır. Xüsusilə noyabr fyuçerslərinin qiymətində hava proqnozları mühüm rol oynayır. Mülayim hava qışın əvvəlində isitmə məqsədli qaz istehlakını azalda, bu isə ehtiyatların daha yüksək səviyyədə qalmasına və qiymətlərə təzyiqin davam etməsinə səbəb ola bilər.
Təklif tərəfi də ABŞ bazarında qiymətlərin aşağı qalmasını izah edən əsas faktorlardandır. EIA 2026-cı ildə ABŞ-da quru təbii qaz hasilatının yüksək səviyyədə qalacağını proqnozlaşdırır. Eyni zamanda, ölkənin LNG ixrac güclərinin genişlənməsi qazın daxili bazardan xarici bazarlara yönəlməsini artırsa da, hasilatın artımı bu tələbi müəyyən qədər kompensasiya edir. ABŞ-ın LNG ixracı 2026-cı ilin ilk yarısında gündəlik orta hesabla 17,4 milyard kubfut təşkil edib ki, bu da ötən ilin eyni dövründən 23% çoxdur.
Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ-da qazın nisbətən ucuz qalması qlobal qaz bazarının digər seqmentlərindəki vəziyyətlə tam üst-üstə düşmür. Avropa və Asiyada enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı risklər daha yüksək olaraq qalır və bu, LNG yükləri uğrunda rəqabəti gücləndirir. Sentyabrda ABŞ LNG ixracının 54%-i, yəni 5,91 milyon ton qaz Avropaya yönəlib. Bu, Avropanın qış öncəsi qaz ehtiyatlarını artırmaq üçün qlobal LNG bazarında fəal iştirak etdiyini göstərir.
Beləliklə, eyni vaxtda iki fərqli tendensiya müşahidə olunur: ABŞ-da yüksək hasilat və ehtiyatlar Henry Hub qiymətlərini aşağı istiqamətdə saxlayır, Avropada isə təchizat təhlükəsizliyi və LNG-yə tələbin yüksək olması beynəlxalq qaz ticarətində rəqabəti artırır. Bu fərq qaz bazarının əvvəlki illərlə müqayisədə daha çox regional və logistika faktorları ilə müəyyənləşdiyini göstərir.
Azərbaycan üçün bu mənzərənin birbaşa təsiri məhdud olsa da, dolayı əhəmiyyəti böyükdür. Çünki Azərbaycanın əsas qaz ixrac bazarlarından biri ABŞ deyil, Avropa bazarıdır və Azərbaycan qazının qiymətləndirilməsində Henry Hub göstəricisi əsas istinad qiyməti hesab olunmur. Bu səbəbdən NYMEX-də 2,93 dollarlıq qiymətin formalaşması Azərbaycan qazının ixrac qiymətinin avtomatik olaraq eyni istiqamətdə dəyişəcəyi anlamına gəlmir.
Azərbaycanın qaz ixracında əsas məsələ Avropa bazarındakı qiymət, müqavilələrin formulu, ixrac həcmləri və nəqliyyat imkanlarının birgə təsiridir. Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda 25,4 milyard kubmetr təbii qaz hasil olunub, bunun 12,7 milyard kubmetri ixrac edilib. İxracın 5,9 milyard kubmetri Avropanın, 4,9 milyard kubmetri Türkiyənin, 1,2 milyard kubmetri Gürcüstanın, 0,7 milyard kubmetri isə Suriyanın payına düşüb.
Bu rəqəmlər Azərbaycanın qaz bazarında ixrac imkanlarının kifayət qədər geniş olduğunu göstərir. Eyni zamanda, Avropa İttifaqına qaz tədarükünün genişləndirilməsi istiqamətində də artım müşahidə olunur. IEA-nın məlumatına əsasən, 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycanın Avropa İttifaqına qaz ixracı illik müqayisədə 3%, yəni 0,2 milyard kubmetr artıb.
Azərbaycan üçün daha mühüm perspektiv isə hasilatın artırılması ilə bağlıdır. Sentyabrın sonunda “Abşeron” qaz-kondensat yatağının ikinci mərhələsi üzrə yekun investisiya qərarının qəbul edilməsi nəticəsində layihənin növbəti üç-dörd il ərzində ölkənin qaz hasilatını təxminən 5 milyard kubmetr artırması gözlənilir. Bu, beynəlxalq qaz qiymətlərində dəyişkənliyin yüksək olduğu şəraitdə Azərbaycanın ixrac imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Burada əsas strategiya yalnız yüksək qiymət dövründən yararlanmaq deyil, bazarların dəyişkənliyinə davamlı ixrac modelinin qurulmasıdır. ABŞ-da qazın 3 dollar ətrafında ucuzlaşması göstərir ki, hasilatın sürətli artımı və yüksək ehtiyatlar qiymətlər üzərində ciddi təzyiq yarada bilir. Avropadakı vəziyyət isə əksinə, təchizatın coğrafiyası, LNG rəqabəti və geosiyasi risklərin qiymətləri yüksəldə bildiyini nümayiş etdirir.
Azərbaycan baxımından bu iki tendensiyanın paralel izlənməsi vacibdir. Bir tərəfdən yeni qaz hasilatı layihələri ixrac potensialını artırır, digər tərəfdən Avropa bazarında təchizatın şaxələndirilməsinə ehtiyac Azərbaycanın uzunmüddətli mövqeyini gücləndirə bilər. Bu şəraitdə əlavə qaz həcmlərinin TAP və Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə bazara çıxarılması, eləcə də yeni Avropa alıcıları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi daha böyük əhəmiyyət qazanır.
Noyabr fyuçersinin 2,93 dollara enməsi buna görə Azərbaycan üçün birbaşa mənfi siqnal kimi qəbul edilməməlidir. Əsas göstərici ABŞ-dakı Henry Hub qiymətindən daha çox Azərbaycanın əsas satış bazarlarında formalaşan qiymətlər, Avropanın qaz tələbi, LNG bazarındakı rəqabət və ölkənin ixrac həcmləridir. Qarşıdakı qış mövsümündə hava şəraiti və qlobal LNG axınları qiymətlərin istiqamətini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri olacaq. Azərbaycan üçün isə əsas imkan qaz hasilatının artımını uzunmüddətli ixrac müqavilələri və daha geniş Avropa bazarına çıxışla əlaqələndirməkdən keçir.
Nuray,
AzNews.az