Emal olunmuş qidaların üzərində göstərilən E-rəqəmləri istehlakçı üçün avtomatik olaraq həmin məhsulun zərərli olduğu anlamına gəlmir. E-rəqəmləri Avropa İttifaqında qida əlavələrinin identifikasiyası üçün istifadə olunan kodlardır və onların arasında konservantlar, antioksidantlar, rəngləndiricilər, emulqatorlar, turşuluq tənzimləyiciləri və digər funksional maddələr yer alır. Lakin son illərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, bəzi yüksək dərəcədə emal olunmuş qidaların tez-tez və böyük miqdarda istehlakı ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəli ola bilər. Burada əsas məsələ yalnız E-rəqəmlərinin mövcudluğu deyil, həmin məhsulların ümumi qida tərkibi və istehlak tezliyidir.
Yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsulların mühüm hissəsini hazır yeməklər, emal olunmuş ət məhsulları, şirin və duzlu qəlyanaltılar, şəkərli içkilər, bəzi səhər yeməyi məhsulları və uzunmüddətli saxlanma üçün hazırlanmış qidalar təşkil edir. Bu məhsullarda müxtəlif qida əlavələrindən istifadə texnoloji baxımdan zəruri ola bilər. Məsələn, məhsulun xarab olmasının qarşısının alınması, teksturasının qorunması və ya dad xüsusiyyətlərinin sabit saxlanılması üçün müəyyən əlavələrdən istifadə edilir. Buna görə E-rəqəmini təkbaşına sağlamlıq riskinin göstəricisi kimi qəbul etmək elmi baxımdan düzgün yanaşma deyil.
Əsas narahatlıq həmin qidaların ümumi qida profilindən yaranır. Yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsulların bir çoxunda doymuş yağların, duzun və əlavə şəkərlərin miqdarı yüksək, lif və bəzi faydalı mikroqida komponentlərinin miqdarı isə nisbətən aşağı ola bilər. Belə məhsulların rasionda davamlı şəkildə üstünlük təşkil etməsi yüksək qan təzyiqi, artıq çəki, maddələr mübadiləsi pozuntuları və ürək-damar sisteminə düşən yükün artması ilə əlaqələndirilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da ürək-damar xəstəliklərinin qarşısının alınmasında duz, doymuş yağ və sərbəst şəkər qəbulunun məhdudlaşdırılmasını, meyvə-tərəvəz və liflə zəngin qidaların isə artırılmasını tövsiyə edir.
Bununla yanaşı, bəzi elmi tədqiqatlarda qida əlavələrinin özlərinin də uzunmüddətli sağlamlıq nəticələri ilə mümkün əlaqəsi araşdırılır. Xüsusilə bir neçə əlavənin eyni məhsulda birlikdə istifadəsinin bağırsaq mikrobiotası, iltihabi proseslər və maddələr mübadiləsinə təsiri elmi müzakirələrin mövzusudur. Ancaq belə müşahidələr konkret bir E-rəqəminin ürək xəstəliyinə birbaşa səbəb olduğunu göstərmir. Əksər hallarda tədqiqatlar assosiasiyanı müəyyən edir və səbəb-nəticə əlaqəsini tam təsdiqləmək üçün əlavə klinik sübutlara ehtiyac qalır.
Məsələnin digər tərəfi isə istehlak davranışıdır. İnsan gündəlik rasionunda əsasən təzə və ya minimal emal olunmuş məhsullara üstünlük verirsə, tərkibində qida əlavələri olan bir neçə məhsulun ara-sıra istifadəsi eyni risk mənzərəsini yaratmır. Əksinə, hazır və qablaşdırılmış qidalar gündəlik qidalanmanın əsas hissəsinə çevrilirsə, burada yalnız E-rəqəmlərinə deyil, məhsulun duz, şəkər, yağ, lif və enerji göstəricilərinə kompleks şəkildə baxmaq daha məqsədəuyğundur.
Bu yanaşma qida sənayesi baxımından da əhəmiyyətlidir. Müasir qida istehsalında əlavələr məhsulların təhlükəsizliyinin və saxlanma müddətinin təmin edilməsində mühüm texnoloji rol oynayır. Buna görə məsələ qida əlavələrinin tamamilə aradan qaldırılması deyil, onların təhlükəsiz dozalar çərçivəsində istifadəsi və istehlakçıların məhsulun tərkibi barədə aydın məlumatlandırılmasıdır. Qida təhlükəsizliyi standartlarının əsas məqsədlərindən biri də məhz bu balansın qorunmasıdır.
Ürək-damar sağlamlığı baxımından daha ciddi risk uzun müddət ərzində yüksək dərəcədə emal olunmuş, duzlu, şəkərli və yağlı qidaların üstünlük təşkil etdiyi rasionla bağlıdır. E-rəqəmlərinə diqqət yetirmək faydalı olsa da, sağlam qidalanma qərarı yalnız həmin kodlara əsaslanmamalıdır. Məhsulun bütöv qida profili, porsiyanın ölçüsü, istehlak tezliyi və gündəlik rasionun ümumi balansı daha real qiymətləndirmə meyarlarıdır.
Nuray,
AzNews.az