Asiya İnfrastruktur və İnvestisiya Bankının Azərbaycanda Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsinə 45 milyon ABŞ dolları həcmində kredit ayırmasını təsdiqləməsi ölkənin su təminatının şaxələndirilməsi baxımından mühüm addımdır. Sumqayıtın sənaye zonasında inşa ediləcək zavodun gündəlik 300 min kubmetr məhsuldarlığa malik olması layihəni adi infrastruktur investisiyasından daha geniş strateji əhəmiyyətə malik təşəbbüsə çevirir. Layihənin Azərbaycanın ilk iri miqyaslı dəniz suyunun tərs osmos (SWRO) texnologiyası əsasında duzsuzlaşdırma zavodu və su sektorunda ilk dövlət-özəl tərəfdaşlığı formatlı layihə olması da onun institusional əhəmiyyətini artırır.
Su məsələsinin aktuallığı Azərbaycanın coğrafi və iqlim xüsusiyyətləri ilə birbaşa bağlıdır. Ölkənin su ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsinin transsərhəd mənbələrdən formalaşması, yağıntıların regionlar üzrə qeyri-bərabər paylanması və iqlim dəyişikliklərinin su dövriyyəsinə təsiri uzunmüddətli perspektivdə əlavə mənbələrin yaradılmasını zəruri edir. Dünya Bankı və digər beynəlxalq qurumların qiymətləndirmələrində də iqlim dəyişikliklərinin su qıtlığı risklərini artırdığı, xüsusilə quraq və yarıqquraq regionlarda su infrastrukturuna investisiyaların əhəmiyyətinin yüksəldiyi vurğulanır. Bu kontekstdə dəniz suyunun şirinləşdirilməsi alternativ su mənbələrinin formalaşdırılması baxımından praktik alətlərdən biridir.
300 min kubmetr gündəlik istehsal gücü layihənin miqyasını daha aydın göstərir. Bu həcm ildə təxminən 109,5 milyon kubmetr su istehsalına imkan verə bilər. Əlbəttə, faktiki istehsal gücü zavodun texniki rejimindən, texniki xidmət dövrlərindən və su tələbatının dinamikasından asılı olacaq. Lakin bu rəqəm belə layihənin yalnız lokal ehtiyacı deyil, daha geniş regional su təminatını dəstəkləyə biləcək infrastruktur yaratdığını göstərir. Xüsusilə sənaye və sürətlə urbanizasiya edən ərazilərdə su mənbələrinin artırılması iqtisadi fəaliyyətin davamlılığı üçün mühüm amilə çevrilir.
Layihənin iqtisadi əhəmiyyəti yalnız əlavə su həcminin yaradılması ilə məhdudlaşmır. Su çatışmazlığı iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində dolayı xərclər yaradır: sənaye müəssisələrinin istehsal planları, kənd təsərrüfatının məhsuldarlığı, kommunal xidmətlərin davamlılığı və yeni investisiyaların yerləşdirilməsi su təminatının sabitliyindən asılıdır. Buna görə su infrastrukturuna yatırılan vəsait uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi risklərin azaldılmasına xidmət edən investisiya kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada dövlət-özəl tərəfdaşlığı mexanizmi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ACWA Power ilə Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi arasında 25 illik müddətə bağlanmış saziş layihənin maliyyələşdirilməsi, tikintisi və istismarının uzunmüddətli institusional çərçivəsini formalaşdırır. Belə modeldə özəl tərəfin texniki və idarəetmə imkanları ilə dövlətin uzunmüddətli su təminatı siyasəti bir araya gətirilir. Maliyyə Nazirliyinin istismar dövründə ödəniş öhdəlikləri üzrə təminat mexanizmi təqdim etməsi isə layihənin maliyyə strukturunda etibarlılığın təmin olunmasına xidmət edir.
Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılmasında əsas texnoloji məsələ tərs osmos sisteminin enerji səmərəliliyidir. SWRO texnologiyasında dəniz suyu yüksək təzyiq altında membranlardan keçirilərək duzlardan və digər həll olmuş maddələrdən ayrılır. Ənənəvi termal duzsuzlaşdırma ilə müqayisədə tərs osmos daha az enerji tələb edə bildiyi üçün yeni nəsil iri həcmli zavodlarda geniş tətbiq olunur. Bununla belə, enerji xərcləri bu tip layihələrin ümumi istismar dəyərində mühüm yer tutur. Buna görə zavodun uzunmüddətli iqtisadi səmərəliliyi yalnız tikinti xərclərindən deyil, elektrik enerjisinin qiymətindən, avadanlıqların səmərəliliyindən və texniki xidmət xərclərindən də asılı olacaq.
Digər mühüm məsələ ekoloji idarəetmədir. Duzsuzlaşdırma prosesinin nəticəsində yüksək duzluluğa malik konsentrat su, yəni brin yaranır. Onun dənizə buraxılması düzgün layihələndirilmədikdə yerli dəniz ekosisteminə təsir göstərə bilər. Buna görə layihənin ekoloji və sosial standartlara uyğun həyata keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. AİİB-in Ekoloji və Sosial Siyasətinin və müvafiq standartların layihəyə tətbiq olunması da məhz bu risklərin layihələndirmə və istismar mərhələlərində nəzərə alınması baxımından mühüm çərçivə yaradır.
Qlobal təcrübə göstərir ki, dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması artıq yalnız su qıtlığı ilə üzləşən ölkələrin texnoloji seçimi deyil, şəhərləşmə və iqlim risklərinin artdığı ərazilərdə su təhlükəsizliyinin mühüm komponentlərindən birinə çevrilir. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və İsrail kimi ölkələrdə bu texnologiyanın geniş tətbiqi dəniz suyunun alternativ su mənbəyinə çevrilməsinin mümkünlüyünü nümayiş etdirib. Azərbaycan üçün isə bu təcrübənin yerli coğrafi, enerji və ekoloji şərtlərə uyğunlaşdırılması daha vacibdir.
Layihənin maliyyələşdirilməsində AİİB-in iştirakının ayrıca əhəmiyyəti var. Beynəlxalq maliyyə institutunun 45 milyon dollarlıq kredit ayırması layihənin texniki və maliyyə strukturuna əlavə institusional dəstək verir. Eyni zamanda bu cür maliyyələşdirmə Azərbaycanın su infrastrukturunun beynəlxalq investorlar üçün də yeni investisiya istiqamətinə çevrilə biləcəyini göstərir. Su təhlükəsizliyi ilə bağlı layihələrin gələcəkdə bərpaolunan enerji, suyun təkrar istifadəsi və rəqəmsal idarəetmə texnologiyaları ilə inteqrasiyası daha geniş investisiya imkanları yarada bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ isə duzsuzlaşdırma texnologiyasını mövcud su təsərrüfatı sistemi ilə düzgün inteqrasiya etməkdir. Dəniz suyundan əlavə mənbə yaradılması çaylar, su anbarları, yeraltı sular, tullantı suların təkrar istifadəsi və su itkilərinin azaldılması istiqamətində görülən tədbirləri əvəz etmir. Əksinə, müxtəlif mənbələrin bir-birini tamamladığı çoxşaxəli su təminatı sistemi iqlim və quraqlıq risklərinə qarşı daha dayanıqlı model formalaşdırır.
Bu baxımdan Sumqayıtda həyata keçiriləcək layihə Azərbaycanın su siyasətində yeni texnoloji istiqamətin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Onun real iqtisadi səmərəsi isə yalnız zavodun tikilib istifadəyə verilməsi ilə deyil, istehsal olunan suyun davamlılığı, maya dəyərinin idarə olunması, enerji səmərəliliyi və ekoloji standartların qorunması ilə müəyyənləşəcək. Layihə uğurla reallaşdığı halda, dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması ölkənin su balansında əlavə və etibarlı mənbə formalaşdırmaqla yanaşı, gələcəkdə digər sahilyanı ərazilər üçün də tətbiq oluna biləcək texnoloji və institusional təcrübə yarada bilər.
Nuray,
AzNews.az