Azərbaycanda mərmər istehsalının 2025-ci ildə 839,4 tona qədər geriləməsi ölkənin qeyri-metal faydalı qazıntılar sektorunda diqqət çəkən dəyişikliklərdən biridir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, istehsal bir il ərzində 2,9 dəfə, son beş ildə isə 5,3 dəfə azalıb. Bununla yanaşı, mərmərin yalnız Daşkəsən rayonunda hasil edilməsi bu sahənin coğrafi baxımdan məhdud istehsal bazasına malik olduğunu göstərir. Eyni ərazidə qızıl və gümüş hasilatının artması isə Daşkəsənin mədən sənayesində əsas iqtisadi çəkisinin mərmərdən daha çox metal filizləri ilə əlaqəli olduğunu göstərən mühüm göstəricidir.
Mərmər istehsalındakı azalma ilk növbədə hasilatın daxili tikinti bazarındakı tələblə necə əlaqələndiyini gündəmə gətirir. Mərmər və digər təbii daşlar tikinti, interyer, fasad və dekorativ işləmələrdə istifadə olunur və bu məhsullara tələbat tikinti aktivliyinin strukturundan, layihələrin miqyasından və alternativ materialların qiymətindən asılıdır. Son illərdə tikinti sənayesində beton, keramika, qranit, süni daş və digər alternativ materialların tətbiqinin genişlənməsi təbii mərmərin bəzi seqmentlərdə bazar payına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən istehsal həcminin azalmasını yalnız yatağın potensialı ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz.
Qlobal bazarda da təbii daş sənayesi son illərdə dəyişən istehlak və tikinti tendensiyaları ilə üzləşir. Mərmər yüksək əlavə dəyər yarada bilən məhsuldur, lakin onun kommersiya potensialı yalnız xammalın mövcudluğu ilə müəyyənləşmir. Karxananın hasilat imkanları, daşın keyfiyyəti, emal səviyyəsi, kəsim və cilalama infrastrukturu, logistika xərcləri və ixrac bazarlarına çıxış imkanları yekun iqtisadi nəticəyə birbaşa təsir göstərir. Buna görə Azərbaycanda mərmər istehsalının azalması fonunda əsas məsələ təkcə hasilat həcminin artırılması deyil, bu resursun hansı mərhələdə daha yüksək iqtisadi dəyərə çevrilə bilməsidir.
Xüsusilə emal amili burada əhəmiyyətlidir. Xam mərmərin çıxarılması ilə kəsilmiş, cilalanmış və müəyyən standartlara uyğun hazırlanmış hazır məhsulun iqtisadi dəyəri arasında ciddi fərq yarana bilər. Müasir daş sənayesində rəqabət yalnız karxanaların məhsuldarlığı ilə deyil, emal texnologiyası və məhsulun dizayn xüsusiyyətləri ilə də müəyyənləşir. Azərbaycanın daxili bazarında istifadə olunan mərmərin bir hissəsinin idxal hesabına təmin edilməsi halında isə yerli xammalın emal zəncirinin genişləndirilməsi həm idxalın əvəzlənməsi, həm də gələcəkdə ixrac imkanlarının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət qazana bilər.
Daşkəsəndə vəziyyətin digər tərəfi isə mədən sektorunun strukturudur. 2025-ci ildə burada 2 888,5 kiloqram gümüş hasilatının 2,7%, qızıl hasilatının isə 3,3% artması regionda metal hasilatının davamlı iqtisadi əhəmiyyətini göstərir. Qızıl və gümüşün beynəlxalq əmtəə bazarlarında yüksək dəyərə malik olması bu resursların hasilatına investisiya marağını artıran əsas amillərdəndir. Mərmərlə müqayisədə qiymətli metalların daha yüksək vahid dəyəri onların hasilat və emal zəncirində prioritet istiqamətlərdən birinə çevrilməsini iqtisadi baxımdan izah edir.
Bununla belə, mərmər istehsalındakı uzunmüddətli azalma həmin sahənin iqtisadi potensialının tamamilə aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Əksinə, istehsalın son beş ildə 5,3 dəfə azalması sahənin yenidən qiymətləndirilməsi üçün göstərici rolunu oynaya bilər. Burada yataqların geoloji imkanlarının dəqiqləşdirilməsi, məhsulun keyfiyyət göstəricilərinin bazar tələbi ilə uyğunlaşdırılması və emal imkanlarının artırılması kimi amillər ön plana çıxır. Əgər yerli mərmərin rəng, tekstura, möhkəmlik və digər xüsusiyyətləri müəyyən bazar seqmentlərində rəqabət üstünlüyü yaradırsa, hasilatın daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsul istehsalı ilə əlaqələndirilməsi iqtisadi səmərəliliyi yüksəldə bilər.
Tikinti bazarının gələcək inkişafı da bu istiqamətdə mühüm rol oynayacaq. İnfrastruktur layihələri ilə yanaşı, yaşayış və kommersiya daşınmaz əmlakı, otelçilik və turizm obyektlərinin inkişafı dekorativ təbii daşlara tələbi formalaşdıran əsas sahələrdəndir. Xüsusilə yüksək seqmentli tikintidə təbii daşın estetik və davamlılıq xüsusiyyətləri onun istifadəsini qoruyur. Buna görə mərmər bazarının perspektivi yalnız kəmiyyət göstəriciləri ilə deyil, tikinti sektorunda hansı məhsul seqmentlərinin böyüməsi ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Digər tərəfdən, hasilat sənayesində resurslardan səmərəli istifadə məsələsi də aktuallaşır. Mərmər karxanalarında böyük blokların çıxarılması ilə yanaşı, istehsal tullantılarının tikinti materiallarında və digər sənaye sahələrində istifadəsi əlavə iqtisadi dəyər yarada bilər. Dünyada təbii daş sənayesində tullantıların təkrar emala cəlb edilməsi həm xammal itkisini azaltmaq, həm də istehsalın ekoloji yükünü aşağı salmaq üçün tətbiq olunan yanaşmalardandır. Azərbaycanda da belə yanaşmaların genişlənməsi mərmər sektorunun iqtisadi səmərəliliyini artıra bilər.
Nəticədə, 2025-ci ildə mərmər istehsalının 839,4 tona düşməsi diqqətəlayiq statistik göstəricidir, lakin bu rəqəmi avtomatik olaraq sahənin perspektivsizliyi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Mövcud vəziyyət daha çox hasilat, emal, daxili tələb və bazar rəqabəti arasında yeni iqtisadi balansın formalaşmasının vacibliyini göstərir. Daşkəsənin qızıl və gümüş hasilatında artım nümayiş etdirməsi isə rayonun mədən sənayesində müxtəlif resursların fərqli iqtisadi çəkidə olduğunu ortaya qoyur. Mərmərin gələcək potensialı isə onun sadəcə çıxarılmasından deyil, daha yüksək əlavə dəyər yaradan emal və bazar zəncirinə nə dərəcədə inteqrasiya olunmasından asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az