Azərbaycan Mərkəzi Bankının oktyabrın 9-na açıqladığı rəsmi məzənnələrdə ABŞ dolları 1,7000 manat səviyyəsində sabit qalıb, avro isə 1,9093 manata yüksəlib. Türkiyə lirəsi 0,0345 manat, Rusiyanın 100 rublu isə 1,9998 manat təşkil edib. Məzənnələrdəki bu fərqlər manatın bütün xarici valyutalar qarşısında eyni istiqamətdə hərəkət etmədiyini göstərir. Dolların sabit qalması ilə yanaşı avronun bahalaşması Azərbaycanın valyuta bazarının həm daxili pul siyasəti, həm də beynəlxalq maliyyə bazarlarında baş verən dəyişikliklər fonunda qiymətləndirilməsinin vacibliyini ortaya qoyur.
Manatın ABŞ dollarına nisbətdə sabit məzənnəsinin qorunması ölkədə iqtisadi gözləntilərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycanda tətbiq olunan məzənnə rejimi və Mərkəzi Bankın valyuta siyasəti dolların manat qarşısındakı dəyərinin əsas makroiqtisadi göstəricilərdən biri olaraq qalmasını şərtləndirir. Bu sabitlik idxal əməliyyatlarının planlaşdırılması, xarici valyutada öhdəlikləri olan şirkətlərin maliyyə risklərinin idarə edilməsi və əhalinin məzənnə ilə bağlı gözləntilərinin formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, dolların rəsmi məzənnəsinin dəyişməməsi digər valyutaların da manata qarşı sabit qalacağı anlamına gəlmir.
Avronun 1,9093 manata yüksəlməsi, ilk növbədə, avro ilə ABŞ dolları arasındakı beynəlxalq məzənnə dəyişiklikləri kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Avronun qlobal bazarda dollar qarşısında möhkəmlənməsi onun manata nisbətdə də bahalaşmasına səbəb ola bilər. Çünki dolların manat qarşısındakı məzənnəsi sabit qaldıqda avronun manatla ifadə olunan dəyərinə Avropa valyutasının dollar qarşısındakı hərəkəti təsir göstərir. Buna görə də avronun bahalaşmasını avtomatik olaraq manatın zəifləməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı.
Avropa Mərkəzi Bankının faiz siyasəti, avrozonada inflyasiyanın dinamikası, iqtisadi artım perspektivləri və ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin qərarları avronun beynəlxalq bazarlardakı mövqeyinə təsir edən əsas amillər sırasındadır. İnvestorların faiz dərəcələri ilə bağlı gözləntiləri dəyişdikcə kapital axınları və əsas valyutalara tələb də yenilənir. Nəticədə Azərbaycanda rəsmi dollar məzənnəsi sabit qaldığı halda avro, funt sterlinq və İsveçrə frankı kimi valyutaların manatla ifadə olunan dəyərində dəyişikliklər yarana bilər.
Bu prosesin iqtisadi təsiri xüsusilə xarici ticarət və istehlak bazarında hiss oluna bilər. Avropa ölkələrindən avro ilə hesablaşma aparan idxalçılar üçün avronun bahalaşması eyni məbləğdə mal və xidmətin manatla ifadə olunan dəyərini artıra bilər. Bu isə idxal xərclərinə, şirkətlərin mənfəət marjasına və müəyyən məhsulların daxili bazardakı qiymətlərinə təsir göstərmək potensialına malikdir. Bununla belə, məzənnə dəyişikliklərinin pərakəndə qiymətlərə ötürülməsi avtomatik və eyni həcmdə baş vermir. Müqavilələrin şərtləri, əvvəlcədən alınmış ehtiyatlar, alternativ təchizatçılar və müəssisələrin qiymət siyasəti yekun nəticəni müəyyən edən amillərdir.
Digər tərəfdən, avronun bahalaşması avro ilə gəlir əldə edən ixracatçılar və xaricdən bu valyutada ödəniş alan şəxslər üçün daha əlverişli məzənnə yarada bilər. Avro ilə ifadə olunan gəlirlərin manat ekvivalentinin artması həmin gəlirlərin alıcılıq qabiliyyətinə müsbət təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, avro ilə təhsil haqqı, səyahət, tibbi xidmət və digər ödənişlər edən Azərbaycan sakinləri üçün xarici xərclər bahalaşa bilər. Bu səbəbdən məzənnə dəyişikliklərinin təsiri iqtisadi subyektlərin hansı valyutada gəlir əldə etməsindən və hansı valyutada xərc çəkməsindən asılıdır.
Nuray
Aznews.az