2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycan 30,95 milyon ABŞ dolları dəyərində 19 min 947 ton albalı və gilas ixrac edib. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında aparılan hesablamalara görə, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ixracın dəyəri 49%, həcmi isə 19,2% artıb. İxracın əsas istiqaməti Rusiya olub. Bu ölkəyə 30,72 milyon dollar dəyərində, yaxud ümumi ixrac gəlirinin təxminən 99,3%-nə bərabər həcmdə məhsul göndərilib. Eyni zamanda, Azərbaycana albalı və gilas idxalı da artaraq 477 min dollara və 351 tona çatıb.
İxracın dəyərinin fiziki həcmdən daha sürətlə artması diqqət çəkən məqamlardandır. Bu fərq ixrac edilən məhsulların orta vahid dəyərinin yüksəldiyini göstərir. Təqdim olunan rəqəmlər əsasında hesablandıqda, 2026-cı ilin ilk yeddi ayında ixracın bir ton üzrə orta dəyəri təxminən 1 552 dollar, ötən ilin eyni dövründə isə 1 241 dollar olub. Beləliklə, orta ixrac dəyəri təxminən 25% yüksəlib. Bunun səbəbi məhsulun keyfiyyətindəki dəyişikliklər, çeşid strukturu, mövsümi qiymətlər və ya satış şərtləri ilə bağlı ola bilər. Lakin bu göstərici təkbaşına istehsalçıların xalis gəlirlərinin eyni nisbətdə artdığını sübut etmir, çünki istehsal, qablaşdırma, soyuducu saxlama və daşınma xərcləri də nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycanın albalı və gilas ixracında Rusiyanın üstün mövqeyi ölkənin kənd təsərrüfatı məhsulları üçün formalaşmış ənənəvi bazar əlaqələrinin əhəmiyyətini göstərir. Bununla yanaşı, ixracın təxminən 99%-nin bir ölkənin payına düşməsi bazar konsentrasiyasının yüksək olduğunu ortaya qoyur. Belə struktur mövcud satış kanallarının səmərəliliyini nümayiş etdirsə də, həmin bazarda qiymətlərin dəyişməsi, logistika xərclərinin artması və ya tələbin zəifləməsi ixrac gəlirlərinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər. Buna görə də əsas istiqamətlərdən biri mövcud bazarda mövqeləri qorumaqla yanaşı, yeni satış istiqamətlərinin mərhələli şəkildə genişləndirilməsidir.
Qazaxıstana ixracın 214 min dollar və 228 ton, Belarusa isə 15,4 min dollar və 19,2 ton təşkil etməsi alternativ bazarların mövcudluğunu göstərir. Qazaxıstana tədarükün dəyər və həcm baxımından əhəmiyyətli artması Mərkəzi Asiya istiqamətində əlavə imkanların araşdırılmasını aktuallaşdırır. Bununla belə, yeni bazarlara çıxış yalnız məhsulun göndərilməsi ilə məhdudlaşmır. Alıcıların keyfiyyət tələbləri, fitosanitar standartlar, çatdırılma müddətləri, soyuq zəncir və satış şəbəkələrinə çıxış rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir.
Albalı və gilas tez xarab olan məhsullar olduğundan bu sahədə logistikanın rolu xüsusilə böyükdür. Məhsulun yığımından son istehlakçıya çatdırılmasına qədər temperatur rejiminin qorunması itkilərin azalmasına və keyfiyyətin saxlanmasına imkan verir. Soyuducu anbarların, çeşidləmə və qablaşdırma xətlərinin inkişafı fermerlərin məhsulu tələsik və əlverişsiz qiymətlərlə satmaq məcburiyyətini azalda bilər. İxracın davamlı genişlənməsi üçün istehsalçıların kooperasiya imkanlarının artırılması, məhsul partiyalarının vahid keyfiyyət standartlarına uyğunlaşdırılması və tədarükün planlı təşkili də vacibdir.
İdxal göstəricilərinin 65% dəyər artımı ilə 477 min dollara, fiziki həcmdə isə 37% artımla 351 tona çatması daxili bazarda xarici məhsullara da tələbat olduğunu göstərir. İdxalın həcmi ixracla müqayisədə xeyli aşağı olsa da, bu fərq yalnız ticarət balansının müsbət olduğunu göstərir; yerli bazarın bütün tələbatının nə dərəcədə yerli istehsal hesabına qarşılandığını müəyyənləşdirmək üçün istehsal və daxili istehlak barədə əlavə məlumatlar lazımdır. Mövsümdənkənar dövrlərdə idxalın artması təbii ola bilər, çünki müxtəlif ölkələrdə məhsulun yetişmə mövsümləri fərqlənir.
Türkiyədən idxalın 327 min dollara və 242 tona yüksəlməsi xüsusilə diqqət çəkir. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə dəfələrlə artımın qeydə alınması aşağı müqayisə bazası ilə əlaqəli ola bilər və bu dinamikanı avtomatik olaraq bazarda uzunmüddətli dəyişiklik kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. İran məhsullarının idxalında isə dəyər və həcm üzrə artım cəmi 0,4% təşkil edib. Avstraliyadan 5 il 11 aylıq fasilədən sonra tədarükün bərpası statistika baxımından maraqlı olsa da, 0,03 tonluq həcm onun hələlik məhdud xarakter daşıdığını göstərir.
Ümumilikdə, Azərbaycanın albalı və gilas ixracında artım aqrar məhsulların xarici bazarlarda satış imkanlarının genişləndiyini göstərir. Bununla belə, ixrac gəlirlərinin davamlı yüksəlməsi üçün yalnız həcm artımı deyil, məhsulun orta satış dəyəri, istehsal xərcləri, logistika səmərəliliyi və bazarların şaxələndirilməsi də mühüm rol oynayır. Rusiya bazarında mövqelərin qorunması ilə yanaşı, Mərkəzi Asiya və digər istiqamətlərdə satış imkanlarının artırılması, məhsul itkilərinin azaldılması və keyfiyyət standartlarının gücləndirilməsi Azərbaycanın meyvə ixracının dayanıqlığını möhkəmləndirə bilər.
Nuray,
AzNews.az