Azərbaycanın aqrar sektorunda istehsalçı ilə istehlakçı arasında vasitəçilərin sayının azaldılması kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətinə, fermerlərin gəlirlərinə və bazarın səmərəliliyinə müsbət təsir göstərə bilər. Türkiyənin “Sezer Tarım və Sağım Texnologiyaları” şirkətinin rəhbəri Kağan Hişim Bakıda keçirilən III Beynəlxalq Aqro Biznes Forumunda çıxışı zamanı bildirib ki, məhsulun istehsalçıdan istehlakçıya çatdırılması prosesində çoxsaylı vasitəçilərin iştirakı son satış qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Onun sözlərinə görə, fermer məhsulu 1 manata istehsal etdiyi halda, istehlakçı həmin məhsulu 3 manata ala bilər. Bu vəziyyətdə nə istehsalçı, nə də istehlakçı qiymətdən məmnun qalır. Məsələ Azərbaycanın aqrar sektorunda istehsal, təchizat və satış zəncirinin daha səmərəli təşkili baxımından aktuallıq daşıyır.
Kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətinin formalaşmasında vasitəçilərin rolu mühüm olsa da, problemin həllini onların tamamilə aradan qaldırılmasında görmək düzgün olmazdı. Çünki məhsulun fermerdən bazara çatdırılması yalnız alqı-satqıdan ibarət deyil. Daşınma, çeşidləmə, qablaşdırma, saxlanma, məhsulun xarab olma riskinin idarə edilməsi və satış məntəqələrinə paylanma müəyyən xərc tələb edir. Bu xidmətləri göstərən vasitəçilər təchizat zəncirinin işləməsində vacib rol oynaya bilərlər. Əsas məsələ onların sayından çox, gördükləri işin real iqtisadi dəyəri, rəqabət mühiti və qiymət formalaşmasının şəffaflığıdır.
Bununla belə, istehsalçı ilə istehlakçı arasında həddindən artıq uzun satış zəncirinin olması məhsulun son qiymətini yüksəldə, fermerin əldə etdiyi gəlirlə istehlakçının ödədiyi məbləğ arasındakı fərqi artıra bilər. Xüsusilə tez xarab olan meyvə-tərəvəz məhsullarında saxlanma imkanlarının məhdudluğu, satışın müəyyən bazarlarda cəmləşməsi və fermerlərin məhsulu qısa müddətdə satmaq məcburiyyətində qalması onların bazarlıq mövqeyini zəiflədə bilər. Belə şəraitdə istehsalçı məhsulunu aşağı qiymətə satmağa məcbur olduğu halda, istehlakçı daha yüksək qiymətlə üzləşə bilər. Nəticədə dəyər zəncirində yaranan əlavə xərclər və mümkün yüksək ticarət marjaları aqrar bazarın səmərəliliyinə təsir göstərir.
Problemin həlli üçün fermerlərin bazara birbaşa çıxış imkanlarının genişləndirilməsi mühüm istiqamətlərdən biridir. İstehsalçıların kooperativlər və digər birgə satış mexanizmləri vasitəsilə fəaliyyət göstərməsi onların məhsullarını daha böyük həcmdə təklif etməsinə, daşınma və qablaşdırma xərclərini bölüşdürməsinə, alıcılarla daha əlverişli şərtlərlə müqavilələr bağlamasına imkan yarada bilər. Bu model xüsusilə kiçik təsərrüfatlar üçün əhəmiyyətlidir. Çünki fərdi fermerin böyük ticarət şəbəkələri ilə əməkdaşlıq etmək və sabit həcmdə məhsul təmin etmək imkanları məhdud ola bilər.
Digər vacib istiqamət kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanması və logistika infrastrukturunun inkişafıdır. Soyuducu anbarların, çeşidləmə və qablaşdırma mərkəzlərinin, müasir daşınma imkanlarının genişləndirilməsi fermerlərin məhsulu dərhal və aşağı qiymətə satmaq məcburiyyətini azalda bilər. Məhsulun saxlanma müddətinin uzadılması bazara çıxarılan həcmin daha düzgün planlaşdırılmasına və mövsümi qiymət dəyişkənliyinin təsirinin yumşaldılmasına şərait yarada bilər. Bu infrastrukturun inkişafı həm də məhsul itkilərinin azaldılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Rəqəmsal satış platformaları və birbaşa tədarük müqavilələri də istehsalçı ilə alıcı arasında əlaqələrin sadələşdirilməsinə kömək edə bilər. Fermerlərin məhsullarını emal müəssisələrinə, restoranlara, pərakəndə satış şəbəkələrinə və digər iri alıcılara birbaşa təklif etməsi əlavə satış imkanları yarada bilər. Bunun üçün məhsulun həcmi və keyfiyyəti üzrə standartların müəyyənləşdirilməsi, tədarükün vaxtında həyata keçirilməsi və ödənişlərin etibarlı mexanizmlərlə təmin olunması vacibdir. Belə yanaşma vasitəçilərin gördüyü zəruri funksiyaları qorumaqla, əlavə və səmərəsiz mərhələlərin azalmasına imkan verə bilər.
Qiymət fərqinin aradan qaldırılması məsələsində fermerin gəliri ilə istehlakçının xərcləri arasında tarazlığın qorunması da əsas prioritetlərdən olmalıdır. Məhsulun son qiymətinin azalması yalnız satış mərhələlərinin sayının azaldılmasından asılı deyil. İstehsal xərcləri, gübrə və toxum qiymətləri, suvarma, əməkhaqqı, yanacaq, daşınma və saxlanma xərcləri də qiymətə təsir edir. Buna görə də aqrar məhsulların ucuzlaşması üçün təkcə satış kanallarının deyil, bütün istehsal və təchizat zəncirinin səmərəliliyinin artırılması vacibdir. Eyni zamanda, fermerin gəlirinin azalması hesabına qiymətin aşağı salınması uzunmüddətli dövrdə istehsalın davamlılığına mənfi təsir göstərə bilər.
Azərbaycanın aqrar sektorunda bu istiqamətdə atılacaq addımlar kənd təsərrüfatı məhsullarının daxili bazarda daha əlçatan olmasına, fermerlərin gəlirlərinin yaxşılaşmasına və yerli istehsalın rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə töhfə verə bilər. Əsas məqsəd vasitəçilik fəaliyyətini bütövlükdə aradan qaldırmaq deyil, zəruri xidmətləri saxlayaraq qiymət artımına səbəb olan səmərəsiz mərhələləri azaltmaq, bazarda rəqabəti gücləndirmək və istehsalçıların satış imkanlarını genişləndirməkdir.
Beləliklə, aqrar sektorda qiymət fərqinin azaldılması həm fermerlərin, həm də istehlakçıların maraqlarına uyğun olan iqtisadi hədəfdir. Bu məqsədə çatmaq üçün birbaşa satış kanallarının inkişafı, kooperasiyanın təşviqi, logistika infrastrukturunun gücləndirilməsi və bazar məlumatlarının əlçatanlığının artırılması kompleks şəkildə həyata keçirilməlidir. Bu tədbirlər nəticəsində fermerin məhsuldan əldə etdiyi gəlirlə istehlakçının ödədiyi qiymət arasındakı fərqin daha səmərəli formalaşmasına və aqrar sektorun dayanıqlı inkişafına şərait yarana bilər.
Nuray,
AzNews.az