Azərbaycanda kənd təsərrüfatı istehsalının artım tempi ilin ilk səkkiz ayı ilə müqayisədə sentyabrın sonuna kəskin zəifləyib. Yanvar-sentyabr aylarında 11 milyard 905,7 milyon manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal olunub ki, bu da ötən ilin eyni dövründən 1,1% çoxdur. Halbuki yanvar-avqust aylarında artım 2,6% təşkil edirdi. Əsas dəyişiklik bitkiçilikdə qeydə alınıb: bu sahədə artım 3,1%-dən 0,5%-ə düşüb. Heyvandarlıqda isə artım tempi 2% səviyyəsindən 1,9%-ə enib. Bu dinamika aqrar sektorda ümumi istehsalın artmaqda davam etdiyini, lakin artımın əvvəlki dövrlə müqayisədə zəiflədiyini göstərir.
Artım tempindəki dəyişiklik ilk növbədə bitkiçilik göstəricilərinin təhlilini zəruri edir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının yarıdan bir qədər çoxu bu sahənin payına düşür və məhsuldarlıq hava şəraiti, suvarma imkanları, əkin sahələrinin vəziyyəti, gübrə və yanacaq xərcləri kimi amillərdən birbaşa asılıdır. Mövsümün ayrı-ayrı mərhələlərində məhsul yığımının intensivliyi də ümumi göstəricilərə təsir edə bilər. Buna görə artımın zəifləməsini yalnız bir səbəblə izah etmək düzgün olmazdı. Konkret amilləri müəyyənləşdirmək üçün məhsul növləri, əkin sahələri və hektardan əldə olunan məhsuldarlıq üzrə məlumatlar birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Məhsul növləri üzrə göstəricilər isə kənd təsərrüfatında fərqli istiqamətlərin formalaşdığını göstərir. Yanvar-sentyabr aylarında günəbaxan istehsalı 11,6%, dənli və dənli-paxlalı bitkilərin istehsalı 8,2%, yaşıl çay yarpağı istehsalı 7,1%, meyvə və giləmeyvə istehsalı 5%, pambıq istehsalı isə 4,2% artıb. Bu məhsullar üzrə müsbət dinamika həm daxili bazarın təminatı, həm də emal sənayesinin xammalla təchizatı baxımından əhəmiyyətlidir. Xüsusilə dənli bitkilərin istehsalındakı artım ərzaq təhlükəsizliyi baxımından vacib olsa da, ölkənin taxıla olan tələbatının nə dərəcədə yerli istehsal hesabına ödənildiyini müəyyənləşdirmək üçün məhsulun ümumi həcmi, keyfiyyəti və idxal göstəriciləri də nəzərə alınmalıdır.
Digər məhsullar üzrə azalma isə aqrar istehsalın bütün istiqamətlərində eyni nəticənin əldə olunmadığını göstərir. Kartof istehsalı 1,1%, tütün istehsalı 2,1%, bostan məhsulları 3,9%, üzüm və tərəvəz istehsalı isə 5,2% azalıb. Bu dəyişikliklərin təsiri məhsulların iqtisadi əhəmiyyətindən asılıdır. Məsələn, tərəvəz və kartof daxili istehlakda mühüm yer tutur, üzüm isə həm təzə məhsul, həm də emal sənayesi üçün xammal rolunu oynayır. İstehsalın azalması bazarda təklifin daralması ilə müşayiət olunarsa, qiymətlərə təzyiq yarana bilər. Lakin pərakəndə qiymətlərin dəyişməsini yalnız istehsal göstəriciləri əsasında proqnozlaşdırmaq olmaz; idxal, mövsümi təklif, anbar ehtiyatları və daşınma xərcləri də nəticəyə təsir edir.
Heyvandarlıqda daha sabit artım müşahidə olunur. Hesabat dövründə diri çəkidə 447,4 min ton ət, 1 milyon 998,8 min ton süd və 1 milyard 810,7 milyon ədəd yumurta istehsal edilib. Ət istehsalının 3%, yumurta istehsalının 1,2% artması bu məhsullar üzrə təklifin genişləndiyini göstərir. Süd istehsalının əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə eyni səviyyədə qalması, yun istehsalının 3,4%, barama istehsalının isə 16,5% azalması isə heyvandarlıq və əlaqəli sahələrdə nəticələrin fərqləndiyini ortaya qoyur. Süd istehsalının artmaması fonunda bazar tələbatının dinamikası, heyvanların məhsuldarlığı və yem xərcləri ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Aqrar sektorda istehsalın iqtisadi nəticəsi yalnız məhsulun həcmi ilə ölçülmür. Fermerin gəliri üçün məhsuldarlıqla yanaşı, istehsal xərcləri və məhsulun satış qiyməti də həlledicidir. Yem, gübrə, toxum, yanacaq, suvarma və logistika xərcləri artdıqda istehsal yüksəlsə belə, təsərrüfatın mənfəəti eyni sürətlə artmaya bilər. Buna görə aqrar siyasətin və təsərrüfat idarəçiliyinin əsas istiqamətlərindən biri məhsuldarlığı artırmaqla yanaşı, hər vahid məhsula düşən xərcləri azaltmaq olmalıdır. Müasir suvarma sistemləri, keyfiyyətli toxum və tinglər, torpağın münbitliyinin qorunması, texnikadan səmərəli istifadə və məhsul itkilərinin azaldılması bu baxımdan mühüm rol oynayır.
Beynəlxalq bazardakı vəziyyət də yerli kənd təsərrüfatı üçün əhəmiyyətlidir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının məlumatına görə, 2026-cı ilin sentyabrında dünya ərzaq qiymətləri indeksi əvvəlki ayla müqayisədə 1,5% artıb. Taxıl qiymətləri 5,1%, bitki yağlarının qiymətləri isə 0,9% yüksəlib. Təşkilat bu dəyişikliklərdə hava şəraiti ilə bağlı riskləri, logistika məhdudiyyətlərini və tədarük zəncirlərindəki çətinlikləri əsas amillər sırasında göstərir (FAO, 2 oktyabr 2026). Qlobal qiymət artımı yerli istehsalçılar üçün bəzi məhsullar üzrə satış imkanları yarada bilsə də, idxal olunan gübrə, yanacaq və digər istehsal vasitələrinin bahalaşması xərcləri də artıra bilər. Buna görə xarici bazardakı qiymət dəyişikliklərinin yerli təsərrüfatlara təsiri məhsulun növündən və istehsal strukturundan asılıdır.
İstehsalın davamlı artımı üçün məhsul yığımından sonrakı mərhələlər də vacibdir. Saxlama anbarlarının, soyuducu infrastrukturun, çeşidləmə və qablaşdırma imkanlarının inkişafı məhsul itkilərini azalda, fermerlərin satış üçün daha əlverişli vaxt seçməsinə şərait yarada bilər. Emal müəssisələri ilə təsərrüfatlar arasında uzunmüddətli müqavilələrin genişlənməsi isə istehsalçının bazar risklərini azaltmağa kömək edə bilər. Xüsusilə meyvə-tərəvəz, üzüm, pambıq və yağlı bitkilər üzrə xammalın daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi aqrar sektorun gəlirlərini artırmaq üçün imkan yaradır.
Beləliklə, yanvar-sentyabr aylarında kənd təsərrüfatı istehsalının 1,1% artması sektorun müsbət dinamikasının davam etdiyini göstərsə də, əvvəlki dövrlə müqayisədə artım tempinin zəifləməsi diqqət tələb edir. Əsas çağırış istehsal həcmini artırmaqla yanaşı, məhsuldarlığı yüksəltmək, xərcləri optimallaşdırmaq, su və digər resurslardan səmərəli istifadə etmək, həmçinin bazara çıxış imkanlarını genişləndirməkdir. Aqrar sektorun uzunmüddətli dayanıqlığı ayrı-ayrı məhsullar üzrə yüksək artımdan daha çox, istehsalın müxtəlifliyi, təsərrüfatların rentabelliyi və bazarın tələbinə uyğunlaşma qabiliyyəti ilə müəyyən olunacaq.
Nuray,
AzNews.az