Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin həcminin bir ildə 26% artaraq 99,1 milyard manata çatması ölkədə rəqəmsal maliyyə xidmətlərindən istifadənin genişləndiyini göstərir. 2026-cı ilin avqust ayının sonuna dövriyyədəki ödəniş kartlarının sayının 23 milyona yaxınlaşması, kart əməliyyatlarında nağdsız ödənişlərin payının isə 69,8%-ə yüksəlməsi bu istiqamətdə dəyişikliklərin davam etdiyini təsdiqləyir. Bununla belə, artımı yalnız kartların sayının çoxalması ilə izah etmək düzgün olmazdı. Burada ödəniş infrastrukturunun genişlənməsi, elektron ticarətin inkişafı, mobil bankçılığın gündəlik həyata daxil olması və istehlakçı vərdişlərinin dəyişməsi də rol oynayır.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 2025-ci ildə ödəniş kartları ilə ölkə daxilində aparılan nağdsız ödənişlərin həcmi 99,1 milyard manat olub, kart əməliyyatlarında nağdsız dövriyyənin payı isə 67,6%-ə çatıb. Bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə 3,4 faiz bəndi artıb. Həmin il POS-terminallar vasitəsilə həyata keçirilən hər iki təmassız ödənişdən birinin smart cihazlarla edilməsi də rəqəmsal vasitələrin gündəlik ödənişlərdə mövqeyinin gücləndiyini göstərir. Mərkəzi Bankın 2025-ci il üzrə məlumatları bu dəyişikliklərin təkcə kart dövriyyəsi ilə məhdudlaşmadığını, mobil və ani ödəniş həllərinin də genişləndiyini ortaya qoyur.
Nağdsız ödənişlərin iqtisadi əhəmiyyəti əməliyyatların daha rahat və sürətli aparılması ilə bitmir. Rəqəmsal ödənişlər sahibkarlar üçün pul vəsaitlərinin hərəkətini izləməyi, hesablaşmaları sürətləndirməyi və maliyyə əməliyyatlarını uçota almağı asanlaşdıra bilər. İstehlakçılar isə nağd pul daşımadan alış-veriş və xidmət ödənişlərini həyata keçirirlər. Biznes üçün bu imkanların real üstünlüyə çevrilməsi ödəniş xidmətlərinin qiymətindən, sistemlərin etibarlılığından və vəsaitlərin hesaba köçürülmə sürətindən də asılıdır.
Rəqəmsallaşma maliyyə əməliyyatlarının şəffaflığının artmasına da şərait yaradır. Ödənişlərin elektron formada qeydə alınması gəlir və xərclərin izlənməsini asanlaşdırır, sahibkarların maliyyə tarixçəsinin formalaşmasına kömək edir. Bu, xüsusilə kiçik və orta biznes üçün əhəmiyyətlidir: rəsmi dövriyyənin görünməsi gələcəkdə maliyyələşmə imkanlarının qiymətləndirilməsində faydalı ola bilər. Ancaq nağdsız ödənişlərin artması öz-özlüyündə kölgə iqtisadiyyatının aradan qalxdığı demək deyil. Bunun üçün elektron hesablaşmalarla yanaşı, düzgün uçot, effektiv nəzarət və biznes üçün əlverişli fəaliyyət mühiti də vacibdir.
Fintex sektorunun genişlənməsi bu prosesə əlavə dinamika verir. 2025-ci ilin sonunda Azərbaycanda 17 elektron pul təşkilatının, 9 ödəniş təşkilatının və 2 ödəniş sistemi operatorunun fəaliyyət göstərməsi bazarda banklardan kənar ixtisaslaşmış iştirakçıların da rolunun artdığını göstərir. Bu şirkətlər elektron pul kisələri, rəqəmsal hesablaşmalar və digər texnoloji həllər vasitəsilə istifadəçilərə alternativ xidmətlər təklif edirlər. Rəqabətin güclənməsi xidmətlərin əlçatanlığına və keyfiyyətinə müsbət təsir göstərə bilər. Bunun üçün bazarda şəffaf qaydalar, istehlakçı hüquqlarının qorunması və ödəniş sistemlərinin fasiləsiz işləməsi əsas şərtlər olaraq qalır.
Beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, rəqəmsal ödənişlərin geniş yayılması üçün təkcə istifadəçilərin kart sahibi olması kifayət etmir. Dünya Bankının 2026-cı ildə dərc etdiyi təhlildə kiçik ticarət obyektlərində rəqəmsal ödənişlərin qəbulunun genişləndirilməsinin vacibliyi vurğulanır. Kiçik sahibkarlar üçün avadanlıq və xidmət haqları, aşağı məbləğli əməliyyatların gəlirliliyi, eləcə də texniki imkanlar nağdsız ödənişlərə keçidə təsir edən amillərdir. Azərbaycan üçün də bu məsələnin əhəmiyyəti böyükdür: iri ticarət şəbəkələrində nağdsız hesablaşmaların yayılması ilə kiçik mağazalarda, bazarlarda və regionlardakı xidmət obyektlərində rəqəmsal ödənişlərin əlçatanlığı eyni səviyyədə olmaya bilər.
Bu baxımdan vahid QR standartının tətbiqi və ani ödəniş infrastrukturunun inkişafı diqqətəlayiqdir. Mərkəzi Bankın məlumatına əsasən, 2025-ci ildə Ani Ödənişlər Sistemi üzrə əməliyyatların sayı əvvəlki illə müqayisədə 12,5 dəfə, dəyəri isə 90,1% artıb. Bu göstəricilər yeni ödəniş kanallarına marağın yüksəldiyini göstərir. QR ödənişlərinin genişlənməsi sahibkarların kart terminalı ilə bağlı xərclərini azaltmağa kömək edə bilər, lakin bunun real nəticəsi tətbiq olunan tariflərdən və xidmətlərin biznes üçün nə dərəcədə rahat olmasından asılı olacaq.
Rəqəmsallaşma ilə yanaşı, kibertəhlükəsizlik və şəxsi məlumatların qorunması məsələləri də ön plana çıxır. Mobil tətbiqlərdən və elektron pul kisələrindən istifadə artdıqca saxta mesajlar, fişinq hücumları, hesab məlumatlarının ələ keçirilməsi və icazəsiz əməliyyatlar kimi risklərə diqqət artırılmalıdır. Ödəniş xidmətlərinin inkişafı yalnız əməliyyatların sayının və həcminin yüksəlməsi ilə deyil, istifadəçilərin vəsaitlərinin təhlükəsizliyinə inamı ilə də ölçülür.
Türk dövlətləri arasında fintex əməkdaşlığının genişləndirilməsi isə növbəti inkişaf istiqaməti ola bilər. Ödəniş xidmətlərinin uyğunlaşdırılması, elektron ticarət zamanı hesablaşmaların asanlaşdırılması və transsərhəd köçürmələrin sürətləndirilməsi şirkətlərin regional bazarlara çıxışını sadələşdirə bilər. Bununla belə, belə əməkdaşlığın praktik faydası texniki sistemlərin uyğunluğu, tənzimləyici tələblərin uzlaşdırılması, valyuta çevrilməsi xərcləri və məlumatların mühafizəsi üzrə razılaşmalardan asılıdır.
Beləliklə, nağdsız ödənişlərin 99,1 milyard manata çatması Azərbaycanın maliyyə sektorunda rəqəmsal xidmətlərin mövqeyinin möhkəmləndiyini göstərən mühüm göstəricidir. Növbəti mərhələdə əsas məsələ bu artımı daha geniş istifadəçi təcrübəsinə çevirmək, kiçik sahibkarlar və regionlarda yaşayan əhali üçün rəqəmsal ödənişləri əlçatan etmək, xidmət xərclərini optimallaşdırmaq və təhlükəsizliyi gücləndirməkdir. Fintex sektorunun maliyyə sistemində dayanıqlı mövqe qazanması məhz bu amillərin nə dərəcədə uzlaşdırılmasından asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az