2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycanda 21 milyard 190,9 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Energetika Nazirliyinin operativ məlumatlarına əsasən, bu dövrdə bərpa olunan enerji mənbələri, o cümlədən su elektrik stansiyaları üzrə istehsal 4 milyard 230,9 milyon kilovat-saata çatıb. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə bu göstəricinin 1 milyard 51,9 milyon kilovat-saat artması enerji istehsalında mənbələrin şaxələndirilməsi baxımından diqqətçəkən nəticədir.
Hesabat dövründə istilik elektrik stansiyaları 16 milyard 960 milyon kilovat-saat, su elektrik stansiyaları 2 milyard 767,1 milyon kilovat-saat, digər mənbələr isə 1 milyard 463,8 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal edib. Külək stansiyalarının payına 768,7 milyon, günəş elektrik stansiyalarının payına isə 501,5 milyon kilovat-saat düşüb. Bu rəqəmlər göstərir ki, istilik elektrik stansiyaları ölkənin elektrik təchizatında əsas mənbə olaraq qalır, lakin bərpa olunan enerjinin istehsalı da genişlənir.
Artımın əsas diqqətçəkən hissəsi külək enerjisi ilə bağlıdır. Doqquz ayda külək elektrik stansiyalarında istehsal ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 698,4 milyon kilovat-saat artıb. Su elektrik stansiyalarında artım 352,8 milyon, Bərk Məişət Tullantılarının Yandırılması Zavodunda isə 10,2 milyon kilovat-saat təşkil edib. Bu dinamika enerji balansında dəyişikliklərin yalnız yeni günəş və külək layihələrindən deyil, mövcud su elektrik stansiyalarının istehsal göstəricilərindən də asılı olduğunu göstərir.
Bərpa olunan enerji istehsalının genişlənməsi iqtisadi baxımdan da əhəmiyyətlidir. Günəş və külək stansiyalarının istehsalı artdıqca, elektrik enerjisinin müəyyən hissəsini istilik stansiyalarından asılı olmadan əldə etmək imkanı yaranır. Azərbaycanda elektrik enerjisinin əsas hissəsinin istilik elektrik stansiyalarında istehsal edildiyini nəzərə alsaq, bu istiqamətdəki artım təbii qazdan elektrik istehsalı üçün istifadə ehtiyacının azaldılmasına şərait yarada bilər. Bunun real miqyası isə bərpa olunan stansiyaların faktiki istehsalından, enerji tələbatından və şəbəkənin texniki imkanlarından asılıdır.
Beynəlxalq təcrübə də bu keçidin iqtisadi potensialını göstərir. Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyinin (IRENA) 2024-cü il üzrə hesabatına görə, 2024-cü ildə istifadəyə verilmiş iri miqyaslı bərpa olunan enerji güclərinin 91%-i yeni qalıq yanacaq əsaslı alternativlərlə müqayisədə daha aşağı elektrik istehsalı xərci ilə işləyib. Bununla belə, ayrı-ayrı ölkələrdə layihələrin iqtisadi səmərəliliyi maliyyələşdirmə şərtlərindən, avadanlıq xərclərindən, şəbəkəyə qoşulma imkanlarından və enerji sisteminin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Azərbaycanda yeni layihələrin reallaşdırılması bu istiqamətdə əlavə imkanlar yaradır. Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı il sentyabrın 16-da 100 MVt gücündə Qobustan Günəş Elektrik Stansiyası istifadəyə verilib. Nazirliyin bərpa olunan enerji layihələri üzrə məlumatlarında Biləsuvar və Neftçalada günəş, Abşeron və Qaradağda isə külək enerjisi layihələrinin inkişaf etdirildiyi qeyd olunur. Bu layihələr istismara verildikcə, istehsal güclərinin artması ilə yanaşı, elektrik sisteminin həmin enerjini qəbul etmək və istehlakçılara çatdırmaq imkanlarının da genişləndirilməsi vacib olacaq.
Çünki günəş və külək enerjisinin istehsalı hava şəraitindən asılıdır. Tələbatın yüksək olduğu saatlarda istehsalın azalması və ya küləyin güclənməsi nəticəsində əlavə enerji yaranması elektrik sistemində çevik idarəetmə mexanizmlərini zəruri edir. Enerji saxlama qurğuları, ötürücü şəbəkələrin gücləndirilməsi və istehsalın daha dəqiq proqnozlaşdırılması bu problemin həllində mühüm rol oynaya bilər. IRENA-nın 2026-cı il üzrə təhlili də bərpa olunan enerjinin payı artdıqca elektrik təchizatının sabitliyinin və çevikliyinin daha vacib məsələyə çevrildiyini vurğulayır.
Xarici ticarət göstəriciləri də enerji balansının qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Yanvar-sentyabr aylarında Azərbaycan 301,6 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi ixrac edib, 170,6 milyon kilovat-saat idxal edib. Beləliklə, ixrac idxalı 131 milyon kilovat-saat üstələyib. Bu, hesabat dövründə elektrik enerjisi üzrə müsbət ticarət saldosunun yarandığını göstərir. Lakin ixracın artması yalnız istehsal gücündən deyil, qonşu ölkələrdəki tələbatdan, ötürücü xətlərin imkanlarından və regional bazarlardakı qiymətlərdən də asılıdır.
Azərbaycanın enerji sektorunda qarşıdakı əsas vəzifə ənənəvi istehsalın etibarlılığını qorumaqla bərpa olunan mənbələrin payını mərhələli şəkildə artırmaqdır. Bu proses elektrik enerjisinin istehsal strukturunu şaxələndirə, təbii qazdan daha səmərəli istifadəyə və gələcəkdə yaşıl elektrik ixracı imkanlarının genişlənməsinə şərait yarada bilər. Bununla belə, uğurun əsas göstəricisi təkcə istehsal olunan yaşıl enerjinin həcmi deyil, həmin enerjinin fasiləsiz təchizata, iqtisadi səmərəliliyə və rəqabətqabiliyyətli ixrac imkanlarına nə dərəcədə çevrilməsidir.
Nuray,
AzNews.az