Azərbaycanda xurma yetişdirən fermerlər dövlət dəstəyi ilə bağlarını Aqrar Sığorta Fondu vasitəsilə sığortalaya bilərlər. Aqrar Sığorta Fondunun Ağdaş rayonu üzrə nümunəvi hesablamasına əsasən, bir hektar sahədə 10 ton xurma yetişdirildiyi və məhsulun bir kiloqramının sahədə satış qiymətinin 60 qəpik olduğu halda, məhsulun sığorta dəyəri 6 min manat təşkil edir. Bu məbləğin sığortalanması üçün hesablanan 130 manatlıq sığorta haqqının yarısını dövlət ödədiyindən, fermerin illik xərci 65 manat olur.
İlk baxışdan kiçik görünən bu məbləğ kənd təsərrüfatında risklərin idarə olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Xurma bağının becərilməsi il ərzində suvarma, gübrələmə, budama, dərmanlama və digər aqrotexniki tədbirlər üçün davamlı xərc tələb edir. Bir hektar məhsuldar bağın illik qulluq xərcləri 2 000–2 500 manat səviyyəsində götürüldükdə, 65 manatlıq sığorta haqqı həmin xərclərin təxminən 2,6–3,3%-nə bərabər olur. Başqa sözlə, fermer nisbətən kiçik məbləğ ödəməklə müəyyən risklər baş verdikdə məhsul itkisi ilə bağlı maliyyə zərərinin bir hissəsinin qarşılanması imkanını əldə edir.
Burada əsas məqam sığortanın məhsul itkisini avtomatik olaraq tam kompensasiya etməməsidir. Təminatın həcmi müqavilədə göstərilən risklərdən, sığorta məbləğindən, zərərin qiymətləndirilməsindən və müqavilənin digər şərtlərindən asılıdır. Azərbaycan Mərkəzi Bankının aqrar sığorta qaydalarına əsasən, bitkiçilik sığortası çərçivəsində dolu, yanğın, zəlzələ, torpaq sürüşməsi, qasırğa, fırtına, bitki xəstəlikləri, zərərvericilər və üçüncü şəxslərin hərəkətləri kimi risklər üzrə təminat nəzərdə tutula bilər. Bununla yanaşı, quraqlıq və aqrotexniki tədbirlərin düzgün həyata keçirilməməsi nəticəsində yaranan zərərlər ümumi qaydada sığorta təminatından kənarda qalır. Buna görə fermer sığorta müqaviləsini bağlayarkən hansı risklərin əhatə olunduğunu, istisnaları və mümkün ödəniş şərtlərini dəqiqləşdirməlidir.
Xurma bağlarının sığortalanmasının əhəmiyyəti bu məhsulun Azərbaycan üçün ixrac gəlirləri yaradan kənd təsərrüfatı sahələrindən biri olması ilə də bağlıdır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına istinadən yayılan xəbərlərə görə, 2025-ci ildə Azərbaycan xarici bazarlara təxminən 187,5 min ton xurma ixrac edib və bunun dəyəri 144,2 milyon ABŞ dolları olub. 2024-cü illə müqayisədə ixracın fiziki həcmi təxminən 22%, dəyəri isə 27% artıb. Bu göstəricilər xurmanın qeyri-neft ixracında rolunun və istehsalçıların xarici bazarlara çıxış imkanlarının əhəmiyyətini göstərir. (AzerNEWS-in ixrac göstəriciləri barədə məlumatı)
Xurma ixracının iqtisadi nəticələri yalnız məhsulun satışından əldə olunan gəlirlə məhdudlaşmır. İstehsal, yığım, çeşidləmə, qablaşdırma, soyuducu anbarlarda saxlanma və daşınma mərhələləri də regionlarda iqtisadi fəallıq yaradır. Bağlarda baş verən ciddi zərər isə fermerin gəlirinə təsir etməklə yanaşı, tədarük zəncirində fəaliyyət göstərən digər müəssisələrin işinə də təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən aqrar sığorta kənd təsərrüfatında risklərin bölüşdürülməsi və istehsalın davamlılığının qorunması üçün maliyyə aləti rolunu oynayır.
Digər mühüm məsələ ixrac bazarlarının strukturudur. 2025-ci ildə Azərbaycanın xurma ixracında Rusiya əsas istiqamət olaraq qalıb: həmin ölkəyə 141,9 min tona yaxın məhsul göndərilib. Türkiyə və Ukrayna kimi bazarlara ixrac da əhəmiyyətli həcmdə olub. (ABC.AZ-ın ixrac coğrafiyası üzrə məlumatı) Bu mənzərə göstərir ki, istehsalın qorunması ilə yanaşı, məhsulun müxtəlif bazarlara çıxarılması da vacibdir. Bir bazardan asılılığın yüksək olması ticarət şərtlərindəki dəyişikliklərə həssaslığı artıra bilər. Məhsulun keyfiyyət standartlarına uyğunlaşdırılması, saxlanma müddətinin uzadılması və alternativ bazarlara çıxışın genişləndirilməsi ixrac gəlirlərinin daha dayanıqlı olmasına kömək edə bilər.
Ağdaş rayonunda indiyədək 545 min manat aqrar sığorta ödənişinin həyata keçirilməsi də mexanizmin bölgədə tətbiq olunduğunu göstərir. Bunun 234 min manatı kənd təsərrüfatı heyvanlarının, 311 min manatı isə bitkiçilik üzrə sığorta ödənişlərinin payına düşür. Bu rəqəmlər sığortanın yalnız nəzəri təminat deyil, zərər baş verdikdə maliyyə dəstəyi mexanizmi olduğunu göstərir. Bununla belə, sığorta ödənişlərinin məbləği və sayı fermerlərin bütün risklərinin qarşılandığını deyil, müqavilə şərtlərinə uyğun hadisələr üzrə kompensasiya həyata keçirildiyini ifadə edir.
Dövlətin sığorta haqqının 50%-ni ödəməsi fermerin ilkin maliyyə yükünü azaldır və sığortaya çıxışı asanlaşdırır. Ancaq aqrar sığortanın geniş yayılması üçün fermerlərin əhatə olunan risklər, müqavilə şərtləri və zərər zamanı müraciət qaydaları barədə məlumatlılığının artırılması da vacibdir. Xüsusilə xurma kimi ixrac yönümlü məhsullarda bağların sığortalanması istehsal risklərini idarə etməyə kömək edə bilər. Əsas məqsəd isə fermerin yalnız zərər baş verdikdən sonra maliyyə çətinliyi ilə üzləşməsinin qarşısını almaq deyil, təsərrüfatın gəlirlərini daha proqnozlaşdırıla bilən etmək və ixrac üçün dayanıqlı məhsul bazasını qorumaqdır.
Nuray,
AzNews.az