Azərbaycanda kənd təsərrüfatı texnikalarının ekoloji cəhətdən daha təmiz modellərlə əvəzlənməsi məsələsi gündəmə gəlib. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin əməkdaşı Fərahim Əkbərov “Baku Build” və “Rebuild Garabagh – 2026” sərgilərində çıxışı zamanı karbon emissiyalarının azaldılması öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi üçün ekoloji təmiz kənd təsərrüfatı texnikalarının və nəqliyyat vasitələrinin alınmasına keçidin vacibliyini bildirib. Bu məsələ yalnız ətraf mühitin qorunması ilə deyil, aqrar sektorda enerji xərclərinin, istehsalın maya dəyərinin və texnikanın uzunmüddətli istismar səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi ilə də bağlıdır.
Azərbaycanda kənd təsərrüfatı texnikalarının əhəmiyyətli hissəsinin dizel yanacağı ilə işləməsi bu mövzunu iqtisadi baxımdan aktual edir. Traktorlar, kombaynlar və digər güclü mühərrikə malik texnikalar əkin, torpağın becərilməsi, məhsul yığımı və daşınma proseslərində geniş istifadə olunur. Dizel yanacağının yandırılması karbon qazı ilə yanaşı, azot oksidləri və digər çirkləndiricilərin də yaranmasına səbəb olur. Alternativ enerji ilə işləyən texnikaların tətbiqi bu emissiyaların azaldılmasına imkan yarada bilər. Bununla belə, ekoloji nəticə istifadə olunan elektrik enerjisinin mənbəyindən, texnikanın iş rejimindən və bütün istismar dövrü üzrə enerji sərfiyyatından asılıdır.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, kənd təsərrüfatının elektrikləşdirilməsi artıq yalnız gələcəyə aid texnoloji ideya deyil, müəyyən işlər üzrə tətbiq oluna bilən alternativdir. 2025-ci ildə “Applied Energy” jurnalında dərc edilmiş elmi araşdırmada elektrik və hibrid traktorların iqtisadi səmərəliliyi qiymətləndirilib. Araşdırma göstərir ki, elektrik texnikası yüngül işlərdə dizel modelləri ilə rəqabət apara bilər. Lakin batareyaların ilkin qiyməti və enerji doldurma infrastrukturuna çəkilən xərclər bu texnikanın geniş yayılmasını çətinləşdirən amillər sırasındadır.
Bu səbəbdən Azərbaycanda bütün kənd təsərrüfatı texnikalarının qısa müddətdə elektrik modelləri ilə əvəzlənməsi real yanaşma olmazdı. Kiçik təsərrüfatlarda, istixanalarda, qapalı anbar və emal sahələrində, eləcə də qısa məsafələrdə təkrarlanan işlərdə elektrik texnikasından istifadə daha əlverişli ola bilər. Böyük ərazilərdə uzun müddət fasiləsiz işləyən, ağır torpaq becərmə və məhsul yığımı əməliyyatlarını yerinə yetirən texnikalarda isə batareyanın tutumu, enerji doldurma müddəti, mühərrik gücü və servis imkanları ayrıca qiymətləndirilməlidir. Belə hallarda hibrid modellər də keçid variantı kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Elektrik texnikasının iqtisadi üstünlüyü yalnız yanacaq xərcinin azalması ilə ölçülməməlidir. Fermer üçün əsas göstərici texnikanın alınması, istismarı, təmiri, enerji təminatı və mümkün dayanma müddətləri daxil olmaqla ümumi xərcdir. Elektrik modellərinin bəzi növlərində hərəkətli mexaniki hissələrin daha az olması texniki xidmət xərclərini azalda bilər. Digər tərəfdən, ilkin alış qiymətinin yüksək olması, batareyanın dəyişdirilməsi və regionlarda ehtiyat hissələri ilə servis xidmətlərinin əlçatanlığı iqtisadi hesablamaya təsir göstərir. Buna görə seçim hər bir texnikanın hansı işlərdə və ildə neçə saat istifadə olunmasına əsaslanmalıdır.
Dövlət dəstəyinin rolu da məhz bu mərhələdə üzə çıxır. Azərbaycanda elektrik və hibrid avtomobillərin idxalına dair müəyyən güzəştlər tətbiq olunub. Lakin minik avtomobilləri üçün nəzərdə tutulan təşviqləri avtomatik olaraq kənd təsərrüfatı texnikasına şamil etmək olmaz. Bu sahədə keçidi sürətləndirmək üçün texnikanın növünə və istifadəsinə uyğun maliyyələşdirmə mexanizmlərinin, güzəştli lizinq imkanlarının və sınaq layihələrinin iqtisadi nəticələrinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Dövlət dəstəyi tətbiq edilərsə, onun emissiyaların azaldılması ilə yanaşı, fermerlərin xərclərinə və məhsuldarlığına təsiri də ölçülməlidir.
Digər mühüm istiqamət elektrik enerjisi infrastrukturunun inkişafıdır. Elektrik traktorlarının kənd təsərrüfatında geniş tətbiqi üçün təsərrüfatların enerji təminatı, doldurma məntəqələrinin yerləşməsi və şəbəkənin gücü nəzərə alınmalıdır. Günəş enerjisi sistemləri ilə işləyən təsərrüfatlarda texnikanın müəyyən hissəsinin elektrikləşdirilməsi əlavə imkanlar yarada bilər. Bununla belə, günəş enerjisinin istehsalı ilə kənd təsərrüfatı işlərinin vaxtı üst-üstə düşmədikdə enerji saxlama qurğularına və ya şəbəkə bağlantısına ehtiyac yarana bilər.
Ekoloji təmiz texnikaya keçid yalnız elektrik mühərriklərinin tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Yanacaq sərfiyyatını azaldan müasir mühərriklər, dəqiq əkinçilik sistemləri, peyk vasitəsilə idarəetmə, texnikanın boş işləmə müddətinin azaldılması və aqrotexniki əməliyyatların optimallaşdırılması da emissiyaların aşağı salınmasına kömək edə bilər. Bu həllərin bir qismi böyük həcmli ilkin investisiya tələb etmədən mövcud texnikanın daha səmərəli istifadəsinə imkan verir.
Azərbaycanın kənd təsərrüfatında ekoloji təmiz texnikaya keçidin nəticəsi seçilən texnologiyaların yerli şəraitə uyğunluğundan asılı olacaq. İlk mərhələdə elektrik və hibrid texnikaların müxtəlif təsərrüfatlarda sınaqdan keçirilməsi, yanacaq və enerji xərclərinin müqayisəsi, məhsuldarlığa təsirin ölçülməsi daha əsaslı qərarlar üçün zəmin yarada bilər. Uzunmüddətli məqsəd yalnız karbon emissiyalarını azaltmaq deyil, eyni zamanda fermerlərin rəqabət qabiliyyətini qorumaq, əməliyyat xərclərini optimallaşdırmaq və aqrar istehsalın dayanıqlığını artırmaq olmalıdır.
Nuray,
AzNews.az