2026-cı ilin birinci yarısında Azərbaycanın maliyyə sektorunun aktivləri 7% artaraq 64,9 milyard manata çatıb. Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, bu göstərici ölkənin ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) təxminən 50%-nə, qeyri-neft-qaz ÜDM-nin isə 71%-nə bərabərdir. Hesabat dövründə maliyyə sektorunun bütün seqmentlərində artım qeydə alınsa da, əsas pay yenə bank sektoruna məxsus olub. Bankların aktivləri maliyyə sektorunun ümumi aktivlərinin 94%-ni təşkil edib. AMB-nin Maliyyə Sabitliyi departamentinin direktoru Ataxan Həsənovun sözlərinə görə, əlverişli beynəlxalq iqtisadi konyunktur, xarici ticarətdə müsbət saldonun qorunması və strateji valyuta ehtiyatlarının artması maliyyə sabitliyini dəstəkləyən amillər sırasında olub.
Maliyyə sektorunun aktivlərinin yarım il ərzində 7% artması ölkədə maliyyə vasitəçiliyinin miqyasının genişləndiyini göstərən göstəricilərdən biridir. Aktivlərin 64,9 milyard manata çatması bankların, sığorta şirkətlərinin və digər maliyyə institutlarının iqtisadi sistemdəki rolunu əks etdirir. Bununla belə, aktivlərin artımını maliyyə sektorunun dayanıqlılığının yeganə ölçüsü kimi qiymətləndirmək olmaz. Artımın hansı mənbələr hesabına formalaşması, kredit portfelinin keyfiyyəti, maliyyə institutlarının kapital adekvatlığı və likvidlik imkanları da sektorun vəziyyətinin təhlilində mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Maliyyə aktivlərinin ÜDM-in 50%-nə, qeyri-neft-qaz ÜDM-nin isə 71%-nə bərabər olması maliyyə sektorunun iqtisadiyyatın real sektoruna xidmət göstərmək potensialını qiymətləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir. Bu nisbətlər maliyyə sisteminin iqtisadi fəaliyyətin maliyyələşdirilməsində müəyyən miqyasa malik olduğunu göstərir. Lakin aktivlərin ÜDM-ə nisbətinin yüksəlməsi özlüyündə müəssisələrin maliyyəyə çıxışının genişləndiyini və ya investisiyaların artdığını sübut etmir. Bunun üçün kreditlərin hansı sahələrə yönəldilməsi, kiçik və orta sahibkarlığın maliyyələşdirilməsi, uzunmüddətli investisiya kreditlərinin payı və maliyyə xidmətlərinin əlçatanlığı kimi göstəricilər də nəzərə alınmalıdır.
Maliyyə sektorunun aktivlərinin 94%-nin bankların payına düşməsi isə sektorun bank mərkəzli strukturunu aydın göstərir. Banklar əmanətlərin cəlb edilməsi, ödənişlərin həyata keçirilməsi, əhalinin və biznesin kreditləşdirilməsi baxımından əsas maliyyə vasitəçiləri olaraq qalır. Bu struktur bank sektorunda baş verən dəyişikliklərin ümumi maliyyə sabitliyinə təsirini artırır. Kredit risklərinin yüksəlməsi, likvidlik təzyiqləri və ya maliyyə bazarlarında yaranan mənfi dəyişikliklər bankların fəaliyyətinə təsir göstərməklə daha geniş iqtisadi nəticələr doğura bilər. Buna görə də bankların kapital və likvidlik ehtiyatlarının qorunması, kredit portfelinin keyfiyyətinə nəzarət və risklərin düzgün qiymətləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Digər tərəfdən, maliyyə sektorunda banklardan kənar seqmentlərin inkişafı maliyyələşmə mənbələrinin şaxələndirilməsinə kömək edə bilər. Sığorta bazarının, kapital bazarının, lizinq və digər alternativ maliyyə xidmətlərinin genişlənməsi biznesin yalnız bank kreditlərindən asılılığını azaltmaq üçün imkanlar yaradır. Xüsusilə uzunmüddətli investisiyaların maliyyələşdirilməsi, müəssisələrin risklərinin sığortalanması və əhalinin yığım imkanlarının genişləndirilməsi baxımından bu seqmentlərin inkişafı əhəmiyyətlidir. Bunun üçün maliyyə savadlılığının artırılması, rəqəmsal xidmətlərin genişləndirilməsi və bazar iştirakçılarına etimadın gücləndirilməsi vacibdir.
AMB-nin açıqlamasında beynəlxalq iqtisadi konyunkturun əlverişli olması, xarici ticarətdə müsbət saldonun davam etməsi və strateji valyuta ehtiyatlarının artması da vurğulanıb. Bu amillər ölkənin xarici iqtisadi mövqeyinə və makroiqtisadi sabitliyinə dəstək verə bilər. Xarici ticarətdə müsbət saldo valyuta daxilolmalarına töhfə verərkən, strateji ehtiyatlar xarici şoklara qarşı iqtisadi dayanıqlılığın qorunmasında mühüm rol oynayır. Bununla belə, qlobal enerji qiymətlərində dəyişikliklər, əsas ticarət tərəfdaşlarında iqtisadi fəallığın zəifləməsi və beynəlxalq maliyyə şərtlərinin sərtləşməsi kimi risklər də nəzərə alınmalıdır.
Mərkəzi Bankın pul və makroprudensial siyasəti bu şəraitdə maliyyə sabitliyinin qorunması üçün mühüm alətlərdir. Pul siyasəti inflyasiya gözləntilərinə, kreditləşmənin şərtlərinə və iqtisadi fəallığa təsir göstərir. Makroprudensial tədbirlər isə maliyyə sistemində risklərin həddindən artıq toplanmasının qarşısını almağa, bankların risklərə davamlılığını artırmağa və sistem üzrə mümkün problemləri məhdudlaşdırmağa yönəlir. Bu siyasətlərin nəticəliliyi yalnız maliyyə aktivlərinin artımı ilə deyil, inflyasiya dinamikası, kreditlərin keyfiyyəti, əmanətlərin sabitliyi və maliyyə xidmətlərinin real iqtisadiyyata təsiri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycanın maliyyə sektorunun gələcək inkişafında əsas məsələlərdən biri maliyyə resurslarının daha məhsuldar sahələrə yönəldilməsidir. Sahibkarlığın, qeyri-neft sənayesinin, kənd təsərrüfatının və ixracyönümlü müəssisələrin maliyyəyə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi iqtisadi şaxələndirməyə töhfə verə bilər. Eyni zamanda, kreditlərin dayanıqlı gəlir yaradan layihələrə yönəldilməsi və borcalanların ödəmə qabiliyyətinin düzgün qiymətləndirilməsi maliyyə sistemində risklərin məhdudlaşdırılması üçün vacibdir.
Beləliklə, 2026-cı ilin birinci yarısında maliyyə sektorunun aktivlərinin 64,9 milyard manata çatması və 7% artması maliyyə sisteminin miqyasının genişləndiyini göstərir. Bankların ümumi aktivlərdə yüksək payı sektorun sabitliyində bank nəzarətinin və risklərin idarə olunmasının əhəmiyyətini artırır. Növbəti mərhələdə əsas hədəf yalnız aktivlərin artımını davam etdirmək deyil, maliyyə resurslarının iqtisadiyyatın məhsuldar sahələrinə yönəldilməsini gücləndirmək, alternativ maliyyə alətlərini inkişaf etdirmək və sektorun xarici şoklara qarşı dayanıqlılığını qorumaq olmalıdır.
Nuray,
AzNews.az