Avropa İttifaqı ölkələrində yeraltı qaz anbarlarının doluluq səviyyəsinin 74,02%-ə çatmasına baxmayaraq, mövcud ehtiyatlar qarşıdan gələn payız-qış mövsümü öncəsi enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları artırır. Avropa Qaz İnfrastruktur Operatorları Assosiasiyasının məlumatlarına görə, bu göstərici son beş ilin eyni tarix üzrə orta səviyyəsindən 14,88 faiz bəndi, ötən ilin müvafiq dövründən isə 9,08 faiz bəndi aşağıdır. Anbarlarda təxminən 80,9 milyard kubmetr qazın olması Avropanın mövsümi ehtiyatların artırılması istiqamətində əlavə səylərə ehtiyac duyduğunu göstərir.
Avropanın qaz anbarlarındakı mövcud vəziyyətin əsas əhəmiyyəti yalnız ehtiyatların həcmi ilə deyil, qış aylarında qaz tələbatının hansı səviyyədə olacağı və tədarükün fasiləsizliyinin necə təmin ediləcəyi ilə bağlıdır. Soyuq hava şəraitində istilik və elektrik enerjisi istehsalı üçün qaza tələbat artır. Anbarlardakı ehtiyatlar isə istehlakın yüksəldiyi və idxalın müvəqqəti azaldığı dövrlərdə bazarın tarazlaşdırılmasına kömək edir. Buna görə də doluluq səviyyəsinin tarixi minimuma yaxınlaşması Avropanın enerji bazarında risklərin daha diqqətlə idarə olunmasını tələb edir.
Avropa Komissiyasının müəyyən etdiyi çərçivəyə əsasən, Aİ ölkələri qaz anbarlarının doluluğunu hər il oktyabrın 1-dən dekabrın 1-dək 90%-ə çatdırmağa çalışmalıdırlar. Müəyyən şərtlər daxilində 10 faiz bəndlik çeviklik mexanizmi də nəzərdə tutulur. Mövcud 74,02%-lik göstəricidən 90%-ə yüksəlmək üçün anbarların doldurulmasının davam etdirilməsi vacibdir. Bununla belə, tələb olunan əlavə qazın həcmi yalnız doluluq faizindən deyil, anbarların ümumi tutumundan, mövsümi istehlakdan və tədarük imkanlarından da asılıdır. Bu səbəbdən qaz vuruluşunun sürəti və qışın sərtliyi son nəticəyə təsir edən əsas amillər olacaq.
Anbarların doldurulması prosesində Avropa ölkələri bir neçə amili eyni vaxtda nəzərə almalıdırlar. Bunlara boru kəmərləri ilə qaz tədarükü, mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) idxalı, dünya bazarlarında qiymətlərin dəyişməsi və digər regionlarla rəqabət daxildir. Qlobal LNG tələbatının yüksəlməsi Avropa üçün əlavə həcm əldə etməyi bahalaşdıra bilər. Eyni zamanda, qazın qiymətinin artması elektrik enerjisinin istehsal xərclərinə və sənaye müəssisələrinin rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərə bilər. Beləliklə, anbarların doldurulması təkcə enerji təhlükəsizliyi deyil, həm də iqtisadi xərclər məsələsidir.
Bu şərait Azərbaycan üçün də əhəmiyyətli imkanlar və çağırışlar yaradır. Azərbaycanın Avropa bazarına qaz ixracı enerji təchizatının şaxələndirilməsində rol oynayır. Trans-Adriatik boru kəməri (TAP) vasitəsilə 2020-ci ilin sonunda Avropaya qaz nəqlinin başlanması Azərbaycanın Avropa enerji bazarı ilə əlaqələrini gücləndirib. Avropada ehtiyatların artırılmasına ehtiyac yarandıqda alternativ və etibarlı tədarük mənbələrinin əhəmiyyəti də yüksəlir. Bu baxımdan Azərbaycan qazı Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsinə töhfə verən mənbələrdən biri olaraq qalır.
Bununla belə, Avropa anbarlarındakı ehtiyatların azalması avtomatik olaraq Azərbaycan qazının ixrac həcmlərinin dərhal artacağı demək deyil. Əlavə tədarük imkanları hasilat gücündən, mövcud müqavilələrdən, boru kəmərlərinin ötürücülük imkanlarından və alıcılarla kommersiya şərtlərindən asılıdır. Azərbaycanın Avropa bazarındakı mövqeyinin daha da möhkəmlənməsi üçün hasilat və nəql imkanlarının əlaqələndirilməsi, infrastrukturun səmərəli istifadəsi və uzunmüddətli əməkdaşlığın inkişafı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qaz bazarındakı vəziyyətin Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri yalnız ixrac gəlirləri ilə məhdudlaşmır. Avropada qiymətlərin yüksəlməsi enerji ixracatçıları üçün əlavə gəlir imkanları yarada bilər, lakin qiymətlərin dəyişkənliyi uzunmüddətli planlaşdırmanı çətinləşdirir. Eyni zamanda, Avropanın qaz təchizatında yaranan problemlər qlobal enerji bazarlarında qiymət dalğalanmalarını gücləndirə və digər enerji daşıyıcılarının bazarlarına da təsir göstərə bilər.
Ümumilikdə, Avropanın yeraltı qaz anbarlarının doluluğunun 74,02% olması qarşıdan gələn qış mövsümü üçün ehtiyatların artırılmasının vacibliyini göstərir. Mövcud vəziyyət enerji təchizatının şaxələndirilməsini, tədarük marşrutlarının etibarlılığını və qaz bazarında çevik idarəetməni ön plana çıxarır. Azərbaycan üçün isə bu şərait Avropa ilə enerji əməkdaşlığının əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir. Lakin yaranan imkanların iqtisadi nəticəyə çevrilməsi əlavə tədarük potensialının və infrastruktur imkanlarının real vəziyyətindən asılı olacaq.
Nuray,
AzNews.az