Bildiriş səsləri niyə şərti refleksə çevrilib?

Bildiriş səsləri müasir insan davranışında şüurlu qərardan çox avtomatik reaksiya yaradan stimullara çevrilib. Telefonun, mesajlaşma tətbiqlərinin və sosial platformaların göndərdiyi qısa səslər artıq informasiyanı xəbər verməkdən çıxaraq psixoloji refleksi işə salan mexanizm rolunu oynayır. İnsan çox vaxt bildirişin məzmununu bilmədən belə cihaza yönəlir və bu davranış getdikcə şərti refleks xarakteri alır.

Bu prosesin əsasını neyropsixoloji mexanizmlər təşkil edir. Şərti refleks anlayışı ilk dəfə klassik davranış nəzəriyyələrində izah edilib və əsas prinsip sadədir: təkrarlanan stimul müəyyən reaksiya ilə əlaqələndirilir. Bildiriş səsi ilə sosial əlaqə, təsdiqlənmə və ya vacib informasiya arasında qurulan bu əlaqə zamanla avtomatikləşir. Beyin səsi eşitdiyi anda mükafat ehtimalını hesablayır və diqqəti dərhal həmin stimula yönəldir.

Davranış iqtisadiyyatı və rəqəmsal psixologiya sahəsində aparılan qlobal araşdırmalar göstərir ki, bildiriş səsləri dopamin dövriyyəsini aktivləşdirir. Hər yeni bildiriş potensial mükafat kimi qəbul olunur. Bu mükafat real mesaj, sosial təsdiq və ya sadəcə maraq hissi ola bilər. Vacib məqam ondan ibarətdir ki, mükafatın özü deyil, qeyri-müəyyənlik daha güclü təsir yaradır. İnsan bilmədiyi üçün yoxlayır və bu yoxlama davranışı refleksə çevrilir.

Rəqəmsal platformalar bu mexanizmi məqsədli şəkildə gücləndirir. Bildiriş səsləri qısa, diqqət çəkən və emosional reaksiya yaradan formada dizayn olunur. Səsin tonu, tezliyi və vaxtı istifadəçi davranışına uyğun optimallaşdırılır. Qlobal texnologiya şirkətləri istifadəçi diqqətini saxlamaq üçün bu cür davranış mexanizmlərindən aktiv istifadə edir və nəticədə bildiriş səsi neytral siqnal deyil, davranış tətikləyicisinə çevrilir.

Psixoloji baxımdan bu refleks təhlükəsizlik və sosial aidiyyət hissi ilə də əlaqəlidir. İnsan beyni xəbərsiz qalmağı risk kimi qiymətləndirir. Bildiriş səsi bu riski aradan qaldırmaq üçün dərhal reaksiya tələb edən siqnal kimi qəbul olunur. Bu səbəbdən insanlar işdə, istirahətdə və hətta yuxu zamanı belə bildiriş səslərinə qarşı həssas qalırlar.

Bu refleksin uzunmüddətli təsirləri diqqət və zehni yorğunluqla bağlıdır. Daim bölünən diqqət dərin fokuslanma qabiliyyətini zəiflədir və zehni yüklənməni artırır. Araşdırmalar göstərir ki, tez-tez bildiriş alan istifadəçilər informasiya emalında daha səthi davranır və qərarvermə keyfiyyəti aşağı düşür. Bu isə təkcə fərdi məhsuldarlığa deyil, ümumi psixoloji rifaha da təsir edir.

Maraqlıdır ki, bildiriş səsi olmadan gələn məlumat eyni təsiri yaratmır. Vizual xəbərdarlıq çox vaxt gecikmiş reaksiya doğurur, lakin səs birbaşa refleksi aktivləşdirir. Bu fərq insan beyninin səs stimullarına qarşı təkamül baxımından daha həssas olması ilə izah olunur. Səs təhlükə və ya fürsət siqnalı kimi daha tez emal olunur.

Bildiriş səslərinin şərti refleksə çevrilməsi təsadüfi proses deyil. Bu, neyropsixoloji mexanizmlər, rəqəmsal platforma dizaynı və müasir həyatın sürətli informasiya ritminin birgə nəticəsidir. İnsanlar artıq səsi eşidəndə düşünmür, reaksiya verir. Bu reaksiya isə texnologiyanın diqqət üzərində qurduğu yeni davranış modelinin ən aydın göstəricilərindən biridir.

AzNews.az